ĐẠI THẮNG MÙA XUÂN 1975 VÀ CHIẾN DỊCH HỒ CHÍ MINH

ĐẠI THẮNG MÙA XUÂN 1975 VÀ CHIẾN DỊCH HỒ CHÍ MINH

Từ những trận đánh mở đường đến giờ phút toàn thắng ngày 30/4/1975

Mở đầu: Từ thời cơ lịch sử đến trận quyết chiến cuối cùng 

Trong lịch sử hiện đại Việt Nam, mùa Xuân năm 1975 là một bước ngoặt đặc biệt. Chỉ trong thời gian ngắn, cục diện chiến trường miền Nam thay đổi với tốc độ rất lớn, từ thế tiến công từng bước sang thế tổng tiến công trên quy mô toàn chiến trường. Sau những thắng lợi liên tiếp ở Tây Nguyên, Huế - Đà Nẵng và các tỉnh miền Trung, Bộ Chính trị nhận định thời cơ giải phóng hoàn toàn miền Nam đã xuất hiện. Kế hoạch ban đầu dự kiến giải phóng miền Nam trong hai năm 1975-1976 được đẩy nhanh khi thời cơ chiến lược đến sớm. 

Trong chuỗi sự kiện đó, Chiến dịch Hồ Chí Minh là trận quyết chiến chiến lược cuối cùng, diễn ra từ ngày 26 đến ngày 30/4/1975. Đây không phải một trận đánh đơn lẻ mà là một chiến dịch tiến công hiệp đồng quy mô rất lớn, trong đó bốn quân đoàn chủ lực gồm Quân đoàn 1, Quân đoàn 2, Quân đoàn 3, Quân đoàn 4 cùng Đoàn 232 và các lực lượng vũ trang địa phương đồng thời tiến công Sài Gòn - Gia Định từ nhiều hướng. Quân ta vừa đánh tan các tuyến phòng thủ vòng ngoài, vừa tổ chức những mũi thọc sâu nhằm chiếm các cơ quan đầu não của chính quyền Sài Gòn. B 

Để theo dõi toàn bộ chiến dịch, nhân vật được lựa chọn làm trục xuyên suốt là Thượng tướng Trần Văn Trà, Phó Tư lệnh Chiến dịch Hồ Chí Minh. Ông không phải người trực tiếp xuất hiện ở mọi trận đánh, nhưng ở cương vị của mình, ông cùng Bộ Tư lệnh chiến dịch tham gia xây dựng kế hoạch, tổ chức và chỉ huy trận quyết chiến cuối cùng. Vì vậy, hành trình của Trần Văn Trà có thể được xem như một “sợi chỉ đỏ” nối các trận đánh ở vòng ngoài với cuộc tiến công vào trung tâm Sài Gòn.  

Chương I. Những trận đánh mở đường cho Chiến dịch Hồ Chí Minh 

1. Xuân Lộc – phá vỡ “cánh cửa thép” phía Đông 

Trước khi Chiến dịch Hồ Chí Minh chính thức mở màn, một trong những vấn đề quan trọng nhất đối với Bộ Tư lệnh chiến dịch là phải phá vỡ hệ thống phòng thủ bảo vệ Sài Gòn từ xa. Ở phía Đông Bắc, Xuân Lộc thuộc tỉnh Long Khánh giữ vị trí đặc biệt quan trọng vì nằm trên Quốc lộ 1 và gần các tuyến đường chiến lược nối miền Đông Nam Bộ với Sài Gòn. 

Ngày 9/4/1975, Quân đoàn 4 do Thiếu tướng Hoàng Cầm làm Tư lệnh và Thiếu tướng Hoàng Thế Thiện làm Chính ủy mở cuộc tiến công Xuân Lộc. Phòng tuyến này được quân đội Sài Gòn coi là một trong những vị trí phòng thủ quan trọng nhất để ngăn lực lượng cách mạng tiến về Biên Hòa và Sài Gòn.  

Các trận đánh tại Xuân Lộc diễn ra quyết liệt. Quân đoàn 4 phải đối đầu với lực lượng phòng thủ mạnh của đối phương và nhiều đợt phản kích. Sau nhiều ngày chiến đấu, đến ngày 21/4, tuyến phòng thủ Xuân Lộc bị phá vỡ, thị xã Xuân Lộc và tỉnh Long Khánh được giải phóng. 

Từ góc nhìn của Bộ Tư lệnh chiến dịch, thắng lợi này có ý nghĩa lớn hơn việc chiếm một địa bàn. Xuân Lộc mở ra hành lang thuận lợi cho lực lượng chủ lực tiến xuống phía Nam, đồng thời làm suy yếu đáng kể tuyến phòng thủ phía Đông Bắc Sài Gòn. 

Nhưng quan trọng hơn, Bộ Tư lệnh chiến dịch không dừng lại sau thắng lợi này. Kế hoạch tiếp tục được điều chỉnh. Thay vì mất nhiều thời gian đánh từng tuyến phòng thủ theo cách tuần tự, quân ta chuyển sang phương án vừa đánh tan các cứ điểm vòng ngoài, vừa tổ chức lực lượng thọc sâu vào các mục tiêu quan trọng trong nội đô. Chính cách đánh này trở thành một đặc điểm nổi bật của Chiến dịch Hồ Chí Minh.  

2. Phan Rang – phá vỡ tuyến phòng thủ từ xa 

Ở phía Nam Trung Bộ, lực lượng cách mạng tiếp tục đánh tan tuyến phòng thủ Phan Rang. Ngày 16/4, lực lượng cách mạng cùng quân dân địa phương đập tan tuyến phòng thủ được xây dựng nhằm bảo vệ Sài Gòn từ xa.  

Hai thắng lợi Xuân Lộc và Phan Rang có tác dụng tạo thế rất quan trọng. Đến cuối tháng 4, các tuyến phòng thủ bên ngoài Sài Gòn bị thu hẹp nhanh chóng, tạo điều kiện để lực lượng chủ lực tập trung cho trận đánh cuối cùng. 

Trong bối cảnh đó, tại sở chỉ huy, Trần Văn Trà cùng Bộ Tư lệnh chiến dịch phải giải quyết một bài toán rất khó: làm thế nào sử dụng lực lượng áp đảo để giành thắng lợi nhanh nhất nhưng đồng thời hạn chế sự tàn phá đối với Sài Gòn. Phương án cuối cùng là tổ chức năm cánh quân bao vây và đồng loạt thọc sâu vào thành phố. 

Chương II. Chiến dịch Hồ Chí Minh – năm cánh quân tiến vào Sài Gòn 

1. Hướng Đông: Quân đoàn 2 và những trận đánh Nước Trong – Long Thành – Nhơn Trạch 

17 giờ ngày 26/4/1975, Chiến dịch Hồ Chí Minh chính thức mở màn. Trên hướng Đông Nam, Quân đoàn 2 do Thiếu tướng Nguyễn Hữu An làm Tư lệnh, Thiếu tướng Lê Linh làm Chính ủy, được giao nhiệm vụ tiến công qua khu vực Long Thành, Nước Trong, Nhơn Trạch, Thành Tuy Hạ và Cát Lái, đồng thời chuẩn bị đường tiến vào trung tâm Sài Gòn. Quân đoàn có các Sư đoàn 304, 325 và 3 cùng nhiều đơn vị pháo binh, tăng thiết giáp, công binh và phòng không.  

Ngay trong ngày đầu tiên, các đơn vị của Quân đoàn 2 tiến công những vị trí quan trọng tại Nước Trong và Long Thành. Tại Nước Trong, lực lượng thuộc Sư đoàn 304 tiến công trường thiết giáp và trường bộ binh. Trung đoàn 9 chiếm được trường thiết giáp lúc 18 giờ 45 phút, trong khi đối phương tiếp tục chống cự ở các khu vực còn lại. 

Ở hướng Long Thành, Sư đoàn 3 tổ chức tiến công và từng bước phá vỡ hệ thống phòng thủ. Ngày 27/4, lực lượng Quân đoàn 2 tiếp tục đánh chiếm Nhơn Trạch và Thành Tuy Hạ. Những vị trí này có ý nghĩa đặc biệt vì cho phép quân ta triển khai pháo binh uy hiếp sân bay Tân Sơn Nhất và kiểm soát những tuyến giao thông quan trọng quanh Sài Gòn. 

Ngày 28/4, pháo 130mm của Quân đoàn 2 được đưa tới khu vực Nhơn Trạch. Từ đây, pháo binh bắt đầu bắn vào sân bay Tân Sơn Nhất, góp phần làm tê liệt một trong những cơ sở quân sự quan trọng nhất của đối phương.  

Nhìn từ sở chỉ huy, Trần Văn Trà và Bộ Tư lệnh chiến dịch không chỉ quan tâm tới việc tiêu diệt từng đơn vị đối phương. Mục tiêu lớn hơn là làm cho toàn bộ hệ thống phòng thủ Sài Gòn mất khả năng phối hợp. Những trận đánh tại Long Thành, Nước Trong, Nhơn Trạch và Thành Tuy Hạ vì vậy được kết nối thành một chuỗi liên tục: phá tuyến phòng thủ, chia cắt, chế áp sân bay và mở đường cho lực lượng tiến vào nội đô. 

Đến sáng 30/4, lực lượng đột kích của Quân đoàn 2 vượt qua các cầu quan trọng để tiến vào trung tâm thành phố. Đây chính là cánh quân sau đó tiến vào Dinh Độc Lập. 

2. Hướng Đông Bắc: Quân đoàn 4 và trận Trảng Bom – Hố Nai – Biên Hòa 

Nếu Quân đoàn 2 tiến từ hướng Đông Nam thì Quân đoàn 4 đảm nhiệm hướng Đông. Đây là một trong những hướng tiến công quan trọng nhất vì phải vượt qua hệ thống phòng thủ Trảng Bom – Hố Nai – Biên Hòa trước khi tiến vào Sài Gòn. 

Quân đoàn 4 do Thiếu tướng Hoàng Cầm làm Tư lệnh và Thiếu tướng Hoàng Thế Thiện làm Chính ủy. Trước chiến dịch, quân đoàn đã có kinh nghiệm chiến đấu tại Xuân Lộc và nhanh chóng chuyển hướng lực lượng về phía Biên Hòa.  

Trận Trảng Bom mở đầu cho cuộc tiến công trên hướng này. Đối phương xây dựng tại đây một hệ thống phòng thủ mạnh, trong đó có Sư đoàn 18 bộ binh, các đơn vị xe tăng và pháo binh. Phía Quân đoàn 4 giao Sư đoàn 341 đảm nhiệm nhiệm vụ chủ yếu, được tăng cường xe tăng, pháo binh và phòng không.  

Rạng sáng 27/4, Sư đoàn 341 nổ súng. Sau pháo binh chuẩn bị, bộ binh nhanh chóng mở các cửa đột phá. Đến khoảng 8 giờ 30 phút, phần lớn tuyến phòng thủ từ Sông Thao đến Tây Trảng Bom đã bị đánh tan; đến 10 giờ 30 phút, lực lượng đối phương tại khu vực Suối Đỉa tiếp tục bị tiêu diệt.  

Trảng Bom là một trận đánh có ý nghĩa đặc biệt bởi nó mở được “cửa” trên Quốc lộ 1, tạo điều kiện cho Quân đoàn 4 tiếp tục tiến về Biên Hòa. 

Nhưng tuyến phòng thủ tiếp theo vẫn còn rất mạnh. Trong hai ngày 28 và 29/4, các đơn vị Quân đoàn 4 tiếp tục đánh vào Hố Nai và Biên Hòa. Sư đoàn 6 tiến công dọc Quốc lộ 1, trong khi các đơn vị khác đánh vào các căn cứ và sân bay. Ở Hố Nai, chiến sự diễn ra quyết liệt; các đơn vị phải vừa đột phá các ổ phòng ngự vừa giữ các tuyến đường để bảo đảm xe tăng, pháo binh và bộ binh có thể tiếp tục tiến về phía Sài Gòn.  

Ngày 29/4, Trung đoàn 273 đánh chiếm khu vực sân bay Biên Hòa. Các lực lượng khác tiến vào Long Bình và phá vỡ tuyến phòng thủ Hố Nai. Đến tối 29/4, phần lớn hệ thống phòng thủ Biên Hòa đã bị đập tan, tạo điều kiện cho cánh quân này tiến tiếp về Sài Gòn. 

Đối với Trần Văn Trà, những trận đánh ở Trảng Bom và Biên Hòa cho thấy một điều rất rõ: tốc độ là yếu tố quyết định. Nếu các cánh quân phải dừng lại quá lâu trước từng tuyến phòng thủ, đối phương sẽ có thời gian củng cố lực lượng trong nội đô. Vì vậy, phương án của chiến dịch là đánh nhanh, tạo cửa mở rộng, bỏ qua hoặc bao vây những ổ đề kháng không cần thiết và tiếp tục thọc sâu. 

Chương III. Hướng Tây Bắc – Quân đoàn 3 và trận Đồng Dù 

1. Đồng Dù – phá tuyến phòng thủ phía Tây Bắc 

Hướng Tây Bắc do Quân đoàn 3, còn gọi là Binh đoàn Tây Nguyên, đảm nhiệm. Tư lệnh Quân đoàn là Thiếu tướng Vũ Lăng, Chính ủy là Đại tá Đặng Vũ Hiệp. Mục tiêu quan trọng nhất của hướng này là sân bay Tân Sơn Nhất và Bộ Tổng Tham mưu quân đội Sài Gòn.  

Một trong những trở ngại lớn nhất trên hướng tiến công là Đồng Dù, căn cứ quan trọng của Sư đoàn 25 quân đội Sài Gòn. Ngoài ra, quân ta còn phải kiểm soát các khu vực Trảng Bàng, Gò Dầu, Củ Chi và những tuyến đường dẫn vào thành phố. 

Ngay trước và trong ngày 26/4, pháo binh Quân đoàn 3 tập trung chế áp nhiều trận địa pháo của đối phương. Các đơn vị bộ binh từng bước tiến công dọc các tuyến đường quan trọng, đồng thời ngăn không cho lực lượng đối phương ở Gò Dầu và Trảng Bàng rút về Đồng Dù hoặc Sài Gòn. 

Cách đánh của Quân đoàn 3 thể hiện rõ tư tưởng “đánh ngoài và đột kích vào trong đồng thời”. Bộ Tư lệnh không muốn để quân đoàn bị giữ chân quá lâu trong những trận đánh vòng ngoài. Mục tiêu cuối cùng vẫn là sân bay Tân Sơn Nhất và Bộ Tổng Tham mưu. 

Sư đoàn 316, Sư đoàn 320A cùng Trung đoàn Đặc công 198 đảm nhiệm những nhiệm vụ quan trọng trên hướng này. Sau khi phá vỡ các vị trí then chốt, lực lượng thọc sâu tiếp tục tiến về phía nội đô.  

Đến giai đoạn cuối, Quân đoàn 3 tiến công sân bay Tân Sơn Nhất. Đây là mục tiêu đặc biệt quan trọng vì sân bay là trung tâm vận chuyển và không lực chủ yếu của đối phương. Việc chế áp và đánh chiếm khu vực này khiến khả năng cơ động bằng đường không của chính quyền Sài Gòn bị tê liệt. 

Chương IV. Hướng Bắc – Quân đoàn 1 và cuộc tiến công vào Bộ Tổng Tham mưu 

Ở phía Bắc Sài Gòn, Quân đoàn 1 do Thiếu tướng Nguyễn Hòa làm Tư lệnh và Thiếu tướng Hoàng Minh Thi làm Chính ủy đảm nhiệm. Nhiệm vụ của quân đoàn là tiến xuống từ phía Bắc, đánh chiếm các mục tiêu quan trọng và đặc biệt là Bộ Tổng Tham mưu quân đội Sài Gòn.  

Các đơn vị của Quân đoàn 1 tiến qua khu vực Bình Dương, Bến Cát, Tân Uyên và Lai Thiêu. Trong quá trình tiến quân, một nhiệm vụ quan trọng là ngăn các đơn vị đối phương rút về Sài Gòn. 

Sư đoàn 312 có nhiệm vụ tiến công các khu vực như Phú Lợi, đồng thời Trung đoàn 209 tổ chức chốt chặn trên các tuyến đường để ngăn lực lượng đối phương từ Lai Khê và Bến Cát rút về phía đô thị. Các đơn vị Sư đoàn 320B tiến xuống khu vực Tân Uyên và Lai Thiêu, mở đường về phía Gò Vấp.  

Đây là một ví dụ điển hình cho cách đánh “bao vây từ ngoài, thọc sâu vào trong”. Nếu chỉ tập trung đánh vào trung tâm Sài Gòn mà bỏ mặc các đơn vị đối phương ở phía Bắc, lực lượng này có thể rút vào nội đô và tăng cường phòng thủ. Vì vậy, Quân đoàn 1 vừa tiến công vừa khóa các hướng rút. 

Khi thời cơ cuối cùng đến, các mũi của Quân đoàn 1 tiến vào khu vực Bộ Tổng Tham mưu. Việc chiếm được cơ quan chỉ huy quân sự cấp cao này có ý nghĩa lớn về quân sự, bởi nó trực tiếp đánh vào hệ thống chỉ huy của đối phương. 

Trong vài giờ cuối cùng của chiến dịch, các mục tiêu trọng yếu ở phía Bắc, Tây Bắc, Đông và Đông Nam lần lượt bị khống chế. Vòng vây quanh trung tâm Sài Gòn đã thực sự khép lại. 

Chương V. Hướng Tây và Tây Nam – Đoàn 232 cắt đường số 4 và tiến vào nội đô 

Một chiến dịch quy mô lớn không thể chỉ đánh từ Bắc và Đông. Phía Tây và Tây Nam Sài Gòn cũng phải được khóa chặt để ngăn đối phương rút về các tỉnh miền Tây hoặc sử dụng Quốc lộ 4 làm tuyến thoát. 

Nhiệm vụ này được giao cho Đoàn 232, lực lượng có quy mô tương đương một quân đoàn, do Trung tướng Lê Đức Anh làm Tư lệnh và Thiếu tướng Lê Văn Tưởng làm Chính ủy.  

Các lực lượng trên hướng này tập trung đánh vào những tuyến giao thông quan trọng ở Long An, Hậu Nghĩa, Bến Lức và khu vực phía Tây Nam Sài Gòn. Một trong những nhiệm vụ chủ yếu là cắt Quốc lộ 4, qua đó ngăn đường rút về miền Tây. 

Sau khi các tuyến giao thông quan trọng bị khống chế, lực lượng Đoàn 232 phát triển tiến công vào vùng ven và nội đô. Các đơn vị phối hợp với lực lượng vũ trang địa phương và cơ sở cách mạng bên trong thành phố. 

Ở đây, yếu tố quân sự và yếu tố chính trị kết hợp rất rõ. Khi các lực lượng chủ lực tiến đến, lực lượng tại chỗ phối hợp tiếp quản công sở, kho tàng, cơ sở hành chính và các vị trí quân sự. Chính sự kết hợp giữa tiến công quân sự và nổi dậy của quần chúng giúp quá trình tiếp quản diễn ra nhanh chóng hơn.  

Đến ngày 29/4, các tuyến phòng thủ vòng ngoài cơ bản đã bị phá vỡ. Năm cánh quân đã áp sát thành phố. Trên bản đồ tác chiến, Sài Gòn gần như đã nằm trong thế bị bao vây hoàn toàn. 

Tại sở chỉ huy, Trần Văn Trà và các thành viên Bộ Tư lệnh chiến dịch đứng trước thời điểm mà họ đã chuẩn bị trong nhiều tháng: chuyển từ đánh phá vòng ngoài sang tổng công kích vào trung tâm. 

Chương VI. Ngày 30/4/1975 – trận đánh cuối cùng 

1. Từ vòng ngoài vào trung tâm 

Sáng 30/4, năm cánh quân đồng loạt tiến vào nội thành Sài Gòn. Các mục tiêu trọng yếu đã được xác định từ trước gồm Dinh Độc Lập, Bộ Tổng Tham mưu, sân bay Tân Sơn Nhất, Biệt khu Thủ đô và Tổng nha Cảnh sát. 

Điểm đặc biệt trong cách tổ chức chiến dịch là những đơn vị thọc sâu đã được chuẩn bị để không phải dừng lại lâu ở các vị trí nhỏ. Mục tiêu của họ là tiến thẳng tới các cơ quan đầu não. 

Ở hướng Đông Nam, Quân đoàn 2 vượt qua các cầu tiến vào trung tâm. Những đơn vị xe tăng và bộ binh đi đầu phải nhanh chóng vượt qua các chốt phòng thủ cuối cùng. 

Một trong những đội hình nổi tiếng nhất là Lữ đoàn 203 xe tăng thuộc Quân đoàn 2. Trong đội hình đó có xe tăng 390 do Vũ Đăng Toàn làm xe trưởng và xe tăng 843 do Bùi Quang Thận làm xe trưởng. 

2. Xe tăng 390 và cánh cổng Dinh Độc Lập 

Khoảng cuối buổi sáng 30/4, các xe tăng tiến về Dinh Độc Lập. Xe tăng 843 tiến đến cổng trước nhưng bị lệch hướng; xe tăng 390 tiếp tục lao lên và húc đổ cổng chính. 

Khoảnh khắc chiếc xe tăng vượt qua cánh cổng không đơn thuần là hình ảnh biểu tượng. Về quân sự, nó cho thấy các mũi thọc sâu đã hoàn thành nhiệm vụ: lực lượng chiến đấu đã tiến tới tận trung tâm cơ quan đầu não mà không để chiến sự kéo dài thành một trận đô thị quy mô lớn. 

Các chiến sĩ nhanh chóng tiến vào bên trong Dinh Độc Lập. Tổng thống Dương Văn Minh cùng nội các bị bắt giữ và sau đó tuyên bố đầu hàng vô điều kiện. 

11 giờ 30 phút ngày 30/4/1975, lá cờ của lực lượng cách mạng tung bay trên nóc Dinh Độc Lập, đánh dấu sự toàn thắng của Chiến dịch Hồ Chí Minh.  

Nếu nhìn lại hành trình của Trần Văn Trà từ đầu chiến dịch, đây là điểm kết thúc của một quá trình chỉ huy liên tục: từ việc đánh giá thời cơ, tổ chức các lực lượng, lựa chọn hướng tiến công, phá các tuyến phòng thủ vòng ngoài đến việc đồng loạt đưa năm cánh quân vào trung tâm. 

Chiến dịch diễn ra trong chỉ năm ngày, từ 26 đến 30/4. Riêng cuộc tổng công kích vào các mục tiêu chủ yếu trong nội đô chỉ diễn ra trong thời gian rất ngắn. 

Chương VII. Ý nghĩa lịch sử của Chiến dịch Hồ Chí Minh 

Chiến dịch Hồ Chí Minh là trận quyết chiến chiến lược cuối cùng của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Thắng lợi của chiến dịch làm tan rã bộ máy quân sự và chính trị của chính quyền Sài Gòn, giải phóng Sài Gòn - Gia Định và tạo điều kiện quyết định cho việc giải phóng hoàn toàn miền Nam.  

Một điểm nổi bật của chiến dịch là quy mô hiệp đồng quân binh chủng. Bốn quân đoàn và Đoàn 232 cùng nhiều lực lượng pháo binh, tăng thiết giáp, đặc công, phòng không, công binh, thông tin và lực lượng địa phương được tổ chức trong một kế hoạch thống nhất. Theo thống kê của Quân đội nhân dân Việt Nam, lực lượng huy động gồm 4 quân đoàn và Đoàn 232, với 15 sư đoàn, nhiều lữ đoàn và trung đoàn bộ binh, pháo binh, thiết giáp, đặc công cùng các lực lượng bảo đảm khác.   

Thành công của chiến dịch còn nằm ở cách tổ chức trận đánh. Quân ta không đơn thuần tiến từng bước từ ngoài vào mà đồng thời thực hiện hai nhiệm vụ: đánh tan lực lượng phòng thủ ở vòng ngoài và đưa các binh đoàn cơ giới thọc sâu vào những mục tiêu quyết định. Cách đánh này giúp tận dụng ưu thế về lực lượng, tạo tốc độ tiến công rất cao và hạn chế sự tàn phá đối với thành phố.  

Bên cạnh lực lượng chủ lực, vai trò của lực lượng vũ trang địa phương và quần chúng nhân dân cũng rất quan trọng. Khi các đơn vị chủ lực tiến vào, lực lượng tại chỗ phối hợp dẫn đường, cung cấp thông tin, bảo vệ các mục tiêu và tham gia tiếp quản. Vì vậy, chiến thắng không chỉ là kết quả của một trận tiến công quân sự mà còn là kết quả của sự phối hợp giữa quân sự, chính trị và binh vận.  

Kết luận: Từ hành trình của một người đến dấu mốc của cả dân tộc 

Nếu nhìn Chiến dịch Hồ Chí Minh chỉ qua hình ảnh chiếc xe tăng 390 húc đổ cổng Dinh Độc Lập, người ta có thể dễ dàng nghĩ rằng chiến thắng được quyết định trong vài phút cuối cùng của ngày 30/4. Nhưng đằng sau khoảnh khắc ấy là cả một chuỗi trận đánh liên tục. 

Đó là Xuân Lộc ở phía Đông Bắc, nơi tuyến phòng thủ được xem là “cánh cửa thép” bị phá vỡ. Đó là Phan Rang và những tuyến phòng thủ phía Nam Trung Bộ bị đánh tan. Đó là Trảng Bom, Nước Trong, Long Thành, Nhơn Trạch, Thành Tuy Hạ và Biên Hòa ở phía Đông; Đồng Dù, Trảng Bàng, Gò Dầu và Củ Chi ở phía Tây Bắc; các tuyến Phú Lợi, Bến Cát, Tân Uyên và Lai Thiêu ở phía Bắc; cùng những trận đánh trên hướng Tây và Tây Nam nhằm cắt đường số 4 và khóa đường rút về miền Tây. 

Mỗi trận đánh có một lực lượng, một người chỉ huy, một mục tiêu và một nhiệm vụ khác nhau. Nhưng tất cả đều hướng về cùng một điểm: trung tâm Sài Gòn. 

Trong hành trình ấy, Trần Văn Trà là một nhân vật có thể giúp nhìn thấy toàn bộ bức tranh từ cấp chiến dịch. Từ sở chỉ huy, ông cùng Bộ Tư lệnh không trực tiếp thay thế những người lính trên chiến trường, nhưng quyết định của họ tạo nên sự liên kết giữa hàng loạt trận đánh tưởng như riêng biệt. Một trận thắng ở Trảng Bom mở đường cho Biên Hòa; Biên Hòa mở cửa cho hướng Đông; Nhơn Trạch tạo điều kiện chế áp Tân Sơn Nhất; Đồng Dù và Củ Chi khóa phía Tây Bắc; Quân đoàn 1 tiến xuống từ phía Bắc; Đoàn 232 khóa phía Tây và Tây Nam. Cuối cùng, tất cả những hướng tiến ấy gặp nhau ở trung tâm thành phố. 

11 giờ 30 phút ngày 30/4/1975, lá cờ cách mạng tung bay trên nóc Dinh Độc Lập. Chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng. Sự kiện ấy đánh dấu sự sụp đổ của chính quyền Sài Gòn, giải phóng Sài Gòn - Gia Định và tạo điều kiện quyết định cho việc hoàn thành sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.  

Nửa thế kỷ sau, giá trị của việc nghiên cứu Chiến dịch Hồ Chí Minh không chỉ nằm ở việc ghi nhớ một ngày lịch sử. Điều quan trọng hơn là hiểu được chiến thắng ấy được tạo nên như thế nào: từ việc nắm bắt thời cơ, tổ chức lực lượng quy mô lớn, hiệp đồng nhiều quân binh chủng, phối hợp giữa lực lượng chủ lực và lực lượng địa phương, cho đến việc lựa chọn cách đánh nhanh và thọc sâu vào các trung tâm quyết định. 

Và phía sau những mũi tên trên bản đồ tác chiến luôn là con người. Có những người chỉ huy lập kế hoạch trong sở chỉ huy, có những người lính hành quân hàng trăm kilômét, có những chiến sĩ xe tăng tiến vào thành phố trong những giờ phút cuối cùng. Chính họ đã biến một kế hoạch chiến lược trên bản đồ thành sự kiện lịch sử diễn ra vào buổi trưa ngày 30/4/1975. 

Đó là lý do Chiến dịch Hồ Chí Minh không chỉ được nhớ bằng một cánh cổng Dinh Độc Lập bị húc đổ, mà bằng toàn bộ hành trình của những cánh quân từ khắp các hướng cùng tiến về một điểm. Hành trình ấy đã khép lại một giai đoạn chiến tranh kéo dài và mở ra thời kỳ đất nước thống nhất.