112. CỤ NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU
Nguyễn Đình Chiểu (1822–1888) là một trong những gương mặt tiêu biểu nhất của văn học Việt Nam giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX. Ông không chỉ là nhà thơ, nhà văn hóa lớn mà còn là biểu tượng của tinh thần yêu nước, nghị lực sống và phẩm chất đạo đức cao đẹp của dân tộc. Cuộc đời ông là sự hòa quyện giữa bi kịch cá nhân và lý tưởng lớn lao, tạo nên một hình tượng bất tử trong lòng nhân dân.
Sinh ra tại Gia Định trong một gia đình nhà nho, Nguyễn Đình Chiểu sớm hấp thụ nền giáo dục Nho học truyền thống. Tuổi trẻ của ông gắn liền với mong ước thi đỗ để giúp đời, giúp nước. Tuy nhiên, con đường khoa cử của ông gặp phải biến cố lớn: đang chuẩn bị thi thì ông hay tin mẹ mất, chạy gấp về chịu tang, rồi bị đau mắt nặng dẫn đến mù lòa. Từ đó, cuộc đời ông bước sang một trang khác – đầy gian khó nhưng cũng rực sáng ý chí.
Mù lòa, Nguyễn Đình Chiểu không bi lụy hay gục ngã. Ông mở trường dạy học, khám chữa bệnh cho người nghèo, sống dựa vào khả năng và đạo đức của bản thân. Từ bóng tối đôi mắt, ông thắp sáng bằng ánh sáng tâm hồn: sự nhân nghĩa, lòng yêu nước và ý chí kiên cường. Văn thơ của ông cũng ra đời từ chính bóng tối ấy, nhưng lại rực rỡ ánh sáng của tinh thần dân tộc.
Khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Nam Kỳ, Nguyễn Đình Chiểu trở thành một trong những tiếng nói mạnh mẽ nhất cổ vũ lòng yêu nước. Dù không thể cầm súng, ông cầm bút chiến đấu. Những bài văn tế và thơ ca của ông trở thành vũ khí tinh thần sắc bén, nâng cao ý chí kháng chiến của nhân dân. “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” là tác phẩm tiêu biểu nhất, ca ngợi những người nông dân áo vải dám đứng lên vì nước. Chỉ bằng vài trang văn, Nguyễn Đình Chiểu đã khắc họa hình tượng người nông dân nghĩa sĩ sống mãi trong văn học và lịch sử.
Bên cạnh những tác phẩm yêu nước, ông còn để lại kho tàng văn học giàu tính nhân văn như “Lục Vân Tiên”. Tác phẩm này phản ánh triết lý sống “nhân nghĩa” mà ông suốt đời theo đuổi: ở hiền gặp lành, nghĩa khí trọng hơn tiền bạc, con người sống phải biết giúp nhau trong hoạn nạn. Lục Vân Tiên đã trở thành tác phẩm quen thuộc với nhiều thế hệ người Việt bởi ngôn ngữ bình dị, tinh thần đạo đức mạnh mẽ và tính giáo dục sâu sắc.
Nguyễn Đình Chiểu là nhà thơ yêu nước nhưng đồng thời cũng là người chiến sĩ trên mặt trận đạo lý. Cuộc đời ông khẳng định rằng: mù đôi mắt nhưng sáng tấm lòng. Sự sáng ấy không gì dập tắt được. Ông kiên định lập trường yêu nước, không khuất phục trước quyền lực hay lợi ích cá nhân. Khi Pháp mời ông hợp tác, ông nhất quyết từ chối. Ông sống nghèo nhưng thanh sạch, lặng lẽ mà kiên cường.
Ngày nay, hình tượng Nguyễn Đình Chiểu không chỉ nằm trong sách vở, mà còn trong trái tim người Việt như biểu tượng của trí tuệ, lòng nhân và khí tiết. Năm 2022, UNESCO vinh danh ông là Danh nhân văn hóa thế giới, khẳng định tầm vóc và ảnh hưởng của ông không chỉ trong phạm vi Việt Nam mà trên toàn cầu.
Cuộc đời và sự nghiệp Nguyễn Đình Chiểu cho chúng ta nhiều bài học sâu sắc: nghị lực vượt qua số phận, sống có đạo nghĩa, và đặt lợi ích của đất nước, của nhân dân lên trên hết. Dù mù lòa, ông vẫn soi sáng thời đại mình bằng ánh sáng của tinh thần yêu nước. Và ánh sáng đó vẫn còn soi rọi đến hôm nay.
