12. Viết về nhân vật lịch sử Phan Xích Long

Phan Xích Long tên thật là Phan Phát Sanh (còn có tên khác là Lạc), sinh năm 1893 tại vùng đất Chợ Lớn. Vào tháng 7 năm 1911, ông đã cùng với Nguyễn Hữu Trí và Nguyễn Văn Hiệp (cả hai đều quê ở làng Đa Phước, tỉnh Chợ Lớn) bí mật lập ra một hội kín với mục tiêu đánh đuổi thực dân Pháp, khôi phục lại nền độc lập cho nước Nam.

Đến tháng 2 năm 1912, Phan Phát Sanh tự xưng là dòng dõi hoàng tộc – con trai của vua Hàm Nghi, rồi chính thức lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu là Xích Long (nghĩa là con rồng đỏ).

Sau một thời gian âm thầm chuẩn bị lực lượng, hội kín đã vạch ra kế hoạch khởi nghĩa nhằm tấn công và đánh chiếm hai khu vực cốt tử là Sài Gòn và Chợ Lớn. Tuy nhiên, một sự cố ngoài ý muốn xảy ra khi Nguyễn Văn Hiệp bất ngờ bị bắt giữ vào ngày 19 tháng 3 năm 1913 trên lãnh thổ Campuchia. Chỉ ba ngày sau đó, thủ lĩnh Phan Xích Long cũng sa vào tay giặc khi đang ở Phan Thiết (Bình Thuận). Dẫu vậy, kế hoạch khởi nghĩa vẫn được triển khai dưới sự tổng chỉ huy của Nguyễn Hữu Trí vào ngày 28 tháng 3 năm 1913, song do lực lượng chênh lệch nên cuộc nổi dậy nhanh chóng bị thực dân Pháp dập tắt.

Vào ngày 13 tháng 11 năm 1913, Tòa đại hình của chính quyền thực dân Pháp đã đưa vụ án ra xét xử, kết án Phan Xích Long, Nguyễn Văn Hiệp và Nguyễn Văn Ngọ mức án khổ sai chung thân; đồng thời tuyên phạt 47 nghĩa quân khác các mức án từ 20 năm khổ sai trở xuống.

Năm 1916, lợi dụng tình thế nước Pháp đang bận rộn đối phó với cuộc chiến tranh thế giới với Đức, Nguyễn Hữu Trí đã tập hợp lực lượng nghĩa quân, tổ chức một trận đánh táo bạo vào Khám lớn Sài Gòn trong đêm 14 rạng sáng ngày 15 tháng 2. Mục tiêu của cuộc tấn công là giải thoát cho thủ lĩnh Phan Xích Long cùng các đồng đội, sau đó sẽ tiến công chiếm dồn Dinh Thống đốc Nam Kỳ ở gần đó. Cùng thời điểm này, làn sóng nổi dậy cũng đồng loạt bùng phát tại 13 tỉnh trong tổng số 20 tỉnh thành khắp Nam Kỳ. Dù diễn ra vô cùng mạnh mẽ, song tất cả các cuộc nổi dậy này đều chịu chung kết cục thất bại trước sự đàn áp thẳng tay của kẻ thù.

Để răn đe phong trào yêu nước, vào ngày 22 tháng 2 năm 1916, thực dân Pháp đã áp giải Phan Xích Long, Nguyễn Hữu Trí cùng 36 nghĩa sĩ trong hội kín ra pháp trường xử bắn. Đến ngày 16 tháng 3 năm 1916, thêm 13 chiến sĩ yêu nước nữa tiếp tục bị đưa đi hành quyết. Toàn bộ 51 người con ưu tú của cuộc khởi nghĩa sau đó đều được chôn cất tại khu vực Đất Thánh Chà (nằm giữa đoạn đường Võ Thị Sáu và chợ Tân Định ngày nay).