14.NGUYỄN TRÃI – BẬC HIỀN TÀI TRỌN ĐỜI VÌ NƯỚC
Nguyễn Trãi là một trong những nhân vật kiệt xuất của lịch sử và văn hóa Việt Nam. Ông không chỉ là một nhà chính trị, nhà quân sự, nhà ngoại giao mà còn là một danh nhân văn hóa lớn, để lại những tác phẩm có giá trị đặc biệt trong lịch sử dân tộc.
Nguyễn Trãi sinh năm 1380, hiệu là Ức Trai, quê gốc ở Chi Ngại, Chí Linh, Hải Dương, sau đó gia đình ông về sống ở Nhị Khê, Thường Tín, Hà Nội. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước và hiếu học. Cha ông là Nguyễn Phi Khanh, một nhà nho nổi tiếng.
Thuở nhỏ, Nguyễn Trãi đã nổi tiếng thông minh và ham học. Năm 1400, ông đỗ Thái học sinh dưới triều Hồ và bắt đầu con đường làm quan.
Nhưng lịch sử đất nước khi ấy bước vào những năm tháng đầy biến động.
Quân Minh xâm lược Đại Việt. Nhà Hồ thất bại. Đất nước rơi vào ách đô hộ.
Nguyễn Trãi đã lựa chọn con đường đứng về phía cuộc kháng chiến giành lại độc lập cho dân tộc.
Ông tìm đến Lê Lợi và tham gia cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Từ đây, tài năng của Nguyễn Trãi được phát huy mạnh mẽ.
Ông không chỉ tham gia hoạch định đường lối quân sự, chính trị mà còn sử dụng ngòi bút như một thứ vũ khí đặc biệt. Những thư từ, văn kiện do ông soạn thảo nhằm phân tích tình thế, thuyết phục quân Minh và kêu gọi họ đầu hàng đã góp phần quan trọng vào cuộc kháng chiến.
Nguyễn Trãi hiểu rằng đánh giặc không chỉ bằng gươm giáo.
Muốn giành lại đất nước còn phải thu phục lòng người.
Tư tưởng ấy được thể hiện sâu sắc trong tác phẩm “Bình Ngô đại cáo”, được ông soạn thảo năm 1428 sau khi cuộc kháng chiến Lam Sơn giành thắng lợi.
Tác phẩm mở đầu bằng một tư tưởng lớn:
“Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo.”
Đối với Nguyễn Trãi, đánh giặc không phải để thỏa mãn quyền lực, mà trước hết là để yên dân.
“Bình Ngô đại cáo” không chỉ là bản tuyên bố về thắng lợi của cuộc kháng chiến. Đó còn là một áng văn chính luận đặc sắc, khẳng định nền độc lập và chủ quyền của Đại Việt.
Sau chiến thắng, Nguyễn Trãi tiếp tục đem tài năng của mình phục vụ đất nước. Ông mong muốn xây dựng một quốc gia thái bình, nhân dân được sống yên ổn, xã hội được chăm lo.
Nhưng cuộc đời Nguyễn Trãi cũng trải qua nhiều thăng trầm.
Ông từng được trọng dụng, rồi có lúc bị nghi ngờ, phải lui về ở ẩn tại Côn Sơn. Dù rời xa chốn quan trường, ông vẫn đau đáu với vận mệnh đất nước và cuộc sống của nhân dân.
Năm 1442, xảy ra vụ án Lệ Chi Viên. Nguyễn Trãi bị kết tội và chịu án tru di tam tộc.
Ông qua đời trong một thảm án lịch sử.
Sau này, triều đình đã minh oan cho Nguyễn Trãi. Đến năm 1464, vua Lê Thánh Tông xuống chiếu giải oan cho ông và phục hồi danh dự.
Cuộc đời Nguyễn Trãi khép lại trong bi kịch, nhưng những tư tưởng và di sản ông để lại vẫn còn sống mãi.
Ông từng viết:
“Bui một tấc lòng ưu ái cũ,
Đêm ngày cuồn cuộn nước triều Đông.”
Đó là tấm lòng của một con người luôn hướng về đất nước, về nhân dân.
Nguyễn Trãi không chỉ để lại những tác phẩm lớn như Bình Ngô đại cáo, Quốc âm thi tập, Ức Trai thi tập, Quân trung từ mệnh tập, mà còn để lại một di sản tư tưởng sâu sắc về nhân nghĩa, độc lập dân tộc và trách nhiệm của người trí thức đối với đất nước.
Năm 1980, nhân kỷ niệm 600 năm ngày sinh Nguyễn Trãi, UNESCO đã cùng Việt Nam tổ chức kỷ niệm và ghi nhận ông là Danh nhân văn hóa thế giới.
Hơn năm thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày Nguyễn Trãi qua đời.
Nhưng khi nhắc đến ông, người đời sau vẫn nhớ đến một con người đã dành tài năng và tâm huyết cho đất nước; một nhà văn hóa lớn có tư tưởng vượt xa thời đại của mình.
Nguyễn Trãi – 1380–1442.
Từ Nhị Khê, Thường Tín, tên tuổi ông đã đi vào lịch sử dân tộc.
Một cuộc đời nhiều vinh quang nhưng cũng đầy bi kịch.
Một con người từng trải qua những biến động dữ dội của lịch sử, nhưng vẫn giữ trong mình một tấm lòng hướng về dân, về nước.
Và có lẽ, giá trị lớn nhất mà Nguyễn Trãi để lại không chỉ nằm trong những trang sách.
Đó là lời nhắc nhở cho các thế hệ sau:
Làm người phải biết lo cho dân.
Có tài phải biết dùng tài phụng sự đất nước.
Và trước những biến động của thời cuộc, lòng yêu nước và trách nhiệm với non sông là những giá trị không bao giờ cũ.
