158 CHIẾN SĨ CÔNG AN – NHỮNG NGƯỜI VÀO HÀ NỘI TRƯỚC NGÀY 10 THÁNG 10

158 CHIẾN SĨ CÔNG AN – NHỮNG NGƯỜI VÀO HÀ NỘI TRƯỚC NGÀY 10 THÁNG 10

Nhắc đến ngày Giải phóng Thủ đô, người ta thường nhớ những đoàn quân tiến giữa phố phường rực rỡ cờ hoa. Nhưng trước buổi sáng 10/10/1954, khi cuộc chuyển giao còn đang được thực hiện và quân Pháp chưa rút hết, một lực lượng công an đã có mặt công khai trong nội thành. Ngày 5/10/1954, Đội Trật tự gồm 158 cán bộ, chiến sĩ công an có vũ trang vào Hà Nội, chuẩn bị nhận bàn giao các cơ quan công an, cảnh sát của bộ máy cũ. Họ trở về không phải để dự ngày hội, mà trước hết để thực hiện những công việc góp phần bảo đảm cho ngày hội ấy diễn ra bình yên.

HÒA BÌNH ĐÃ ĐƯỢC KÝ KẾT, NHƯNG THÀNH PHỐ CHƯA THỂ YÊN TÂM

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ và Hiệp định Genève năm 1954, Hà Nội nằm trong khu vực tập kết 80 ngày của quân đội Pháp. Khoảng thời gian chờ chuyển giao đặt ra một nhiệm vụ đặc biệt: tiếp nhận thành phố mà vẫn bảo vệ được cơ sở vật chất, duy trì những hoạt động thiết yếu và giữ gìn trật tự. Nguy cơ tháo dỡ máy móc, chuyển tài liệu, làm gián đoạn các công trình phục vụ dân sinh khiến cuộc trở về không thể chỉ được chuẩn bị bằng một kế hoạch hành quân. Phía sau những thỏa thuận đình chiến còn là cuộc đấu tranh để giữ lại một thành phố có thể tiếp tục sống và làm việc ngay khi chính quyền mới tiếp nhận.

Công tác chuẩn bị được tiến hành trên nhiều phương diện. Những hồ sơ do Trung tâm Lưu trữ quốc gia III giới thiệu cho thấy, trong tháng 8 và tháng 9/1954, Chính phủ đã nhiều lần bàn về việc thi hành Hiệp định Genève và tiếp quản Thủ đô. Tám chính sách đối với thành phố mới giải phóng cùng mười điều kỷ luật dành cho bộ đội, cán bộ, nhân viên khi vào thành phố là những nội dung quan trọng được đặt ra. Tiếp quản, bởi vậy, không chỉ đòi hỏi sự sẵn sàng về tổ chức mà còn đòi hỏi cách ứng xử đúng đắn của từng người đại diện cho chính quyền cách mạng.

Tại Hội nghị Phù Lỗ, hai bên tiếp tục thương lượng những vấn đề cụ thể của việc chuyển giao Hà Nội. Ngày 30/9/1954, thỏa thuận về chuyển giao quân sự và trật tự được ký kết; ngày 2/10, hai bên ký tiếp thỏa thuận chuyển giao về hành chính. Những văn bản ấy tạo cơ sở để các lực lượng của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vào thành phố trước, kiểm kê và chuẩn bị nhận bàn giao. Cuộc trở về được triển khai từng bước, với những phần việc và thời điểm khác nhau, chứ không bắt đầu đồng loạt vào sáng 10/10.

NGÀY 5 THÁNG 10: ĐI VÀO THÀNH PHỐ CÒN QUÂN PHÁP

Từ ngày 2 đến ngày 4/10, 422 cán bộ, nhân viên thuộc lực lượng hành chính đã vào Hà Nội, làm việc với phía Pháp tại các cơ quan, công sở và công trình công cộng. Theo tư liệu Báo Công an nhân dân công bố, đoàn do ông Trần Danh Tuyên, Phó Bí thư Thành ủy, làm Trưởng đoàn, ông Nguyễn Tài làm Phó đoàn; địa điểm làm việc được đặt tại nhà thương Đồn Thủy. Việc kiểm kê được tiến hành để xác định những gì phải được chuyển giao, làm căn cứ cho các bước tiếp nhận sau đó.

Ngày 5/10, Đội Trật tự gồm 158 cán bộ, chiến sĩ công an có vũ trang vào nội thành, thực hiện phần việc liên quan đến các cơ quan công an, cảnh sát, mật thám và các đồn cảnh binh. Đây là sự hiện diện công khai theo kế hoạch chuyển giao, khác với hoạt động bí mật của những cơ sở cách mạng đã bám trụ trong thành phố. Việc đại diện của chính quyền cách mạng xuất hiện ngay giữa Hà Nội còn quân Pháp cũng đem đến cho nhân dân một dấu hiệu cụ thể: ngày trở về đang đến gần.

Trong hồi ức được Báo Dân Việt ghi lại, ông Nguyễn Quang Phòng, sau này là Thiếu tướng, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục An ninh, kể rằng ông thuộc đội trật tự được giao tiếp nhận Ty Cảnh binh thành phố, Cảnh sát quận Nhất và Quận Cảnh sát Giao thông đường bộ. Sáng 5/10/1954, đoàn của ông từ Trung Giã qua cầu Phù Lỗ, rồi lên xe vào Hà Nội. Dọc đường, người dân đứng hai bên đón chào. Đó là cuộc trở về trong niềm phấn khởi, nhưng nhiệm vụ trước mắt vẫn là làm việc với phía đang nắm giữ các cơ sở phải bàn giao.

Lực lượng Công an Hà Nội tiếp quản Ty Cảnh sát quận Hai năm 1954. Ảnh tư liệu Bảo tàng Công an thành phố Hà Nội, được Báo Nhân Dân giới thiệu.

TỪ NHỮNG BẢN KIỂM KÊ ĐẾN VIỆC GIỮ LẠI TÀI SẢN

Đến ngày 7/10, các đội hành chính và trật tự đã hoàn thành công tác kiểm kê, chuẩn bị biên bản bàn giao. Ngày 8/10, việc ký kết các văn bản bàn giao được tiến hành hoàn tất đối với các cơ quan, công sở và công trình công cộng theo kế hoạch. Đây là những bước khác nhau của cùng một quá trình: xác định hiện trạng, lập hồ sơ, ký kết rồi tổ chức tiếp nhận thực tế. Đằng sau những mốc thời gian ngắn gọn ấy là yêu cầu không để sự thay đổi quyền quản lý biến thành khoảng trống trong hoạt động của thành phố.

Một chi tiết trong hồi ức của ông Nguyễn Quang Phòng cho thấy cuộc bàn giao không chỉ là thủ tục trên giấy. Theo lời ông, những trụ sở được giao nhận chỉ còn ít tủ, bàn ghế cũ; nhiều đồ đạc đã bị chuyển đi. Trong cuộc bàn giao chiều 9/10, ông và đồng đội yêu cầu phía cảnh sát Pháp trả lại chiếc ô tô Citroën thuộc tài sản của Quận Cảnh sát Giao thông đường bộ. Một chiếc xe không phải toàn bộ thành phố, nhưng việc đòi lại nó thể hiện rất rõ trách nhiệm của người tiếp nhận: không mặc nhiên chấp nhận mọi thất thoát đã xảy ra.

Trong hoàn cảnh ấy, một bản kê đầy đủ, một tài sản được giữ lại hay một cơ sở được bảo vệ có ý nghĩa vượt ra ngoài giá trị vật chất riêng lẻ. Chính quyền mới cần những điều kiện thực tế để bắt tay vào công việc. Giữ được tài sản công cũng là bớt đi một khó khăn cho đời sống sau chiến tranh. Công việc tưởng như thuần túy hành chính vì thế trở thành một phần thiết yếu của thắng lợi tiếp quản.

Đội Trật tự cũng không hoạt động đơn độc. Ngày 8/10, Tiểu đoàn Bình Ca thuộc Trung đoàn Thủ đô vào Hà Nội, thực hiện nhiệm vụ tại 35 vị trí trọng yếu và bố trí canh gác cùng quân Pháp theo thỏa thuận. Đây là lực lượng quân đội, khác với đội công an gồm 158 người đã vào từ ngày 5/10. Những lực lượng đến trước, mỗi đơn vị một nhiệm vụ, cùng chuẩn bị các điều kiện để cuộc chuyển giao diễn ra an toàn trước khi đại quân tiến vào thành phố.

GIỮ TRẬT TỰ GIỮA NHỮNG GIỜ PHÚT CHUYỂN GIAO

Càng gần ngày tiếp quản, yêu cầu cảnh giác càng không thể giảm xuống. Tư liệu của Báo Công an nhân dân ghi nhận lực lượng công an nhận được tin từ cơ sở nội tuyến về nguy cơ gây rối trên đường tiến quân, trong đó có khả năng sử dụng súng, lựu đạn hoặc rải truyền đơn. Lãnh đạo công an yêu cầu trinh sát nội thành có kế hoạch đối phó. Đồng thời, tại các khu phố, cơ sở công an phối hợp với cán bộ đoàn thể hướng dẫn người dân tổ chức tuần tra, canh gác, bảo vệ những hoạt động chuẩn bị đón lực lượng kháng chiến trở về.

Việc giữ gìn thành phố còn dựa vào công nhân, viên chức và lực lượng tự vệ tại chỗ. Ở các cơ sở điện, nước, bưu điện, nhà ga, người lao động tham gia bảo vệ máy móc, thiết bị, hồ sơ và nguyên vật liệu. Những hoạt động ấy gắn trực tiếp với đời sống dân sinh: thành phố cần có điện, có nước, có thông tin liên lạc và những cơ sở tiếp tục vận hành. Vì vậy, không thể tách công việc của 158 cán bộ, chiến sĩ Đội Trật tự khỏi sự phối hợp rộng lớn của các lực lượng và nhân dân Hà Nội.

Ngày 9/10, bộ đội tiến vào tiếp quản từng khu vực, có công an nội thành và tự vệ dẫn đường. Nơi nào được tiếp nhận, việc canh gác, tuần tra và quản lý tài sản được triển khai tại đó. Đêm xuống, nhân dân chấp hành lệnh giới nghiêm của Ủy ban Quân chính, trong khi các lực lượng tiếp tục làm nhiệm vụ. Thành phố chuẩn bị cho ngày hội, nhưng những người bảo vệ thành phố vẫn phải giữ vị trí của mình. Niềm vui không thay thế được trách nhiệm; trái lại, thời khắc càng quan trọng thì trách nhiệm càng nặng nề.

Hồi ức của ông Phạm Gia Đốc, một cán bộ công an có mặt ở Hà Nội trước ngày giải phóng, lưu lại một lát cắt khác của nhiệm vụ ấy. Ông kể rằng, khi được chứng kiến những đoàn quân trở về, ông vô cùng xúc động, nhưng rồi vẫn phải quay lại với đồng đội đang canh gác các địa điểm quân Pháp vừa rút. Những chiến sĩ công an còn đứng gần nhân dân đón bộ đội, đồng thời làm nhiệm vụ bảo vệ. Trong niềm vui chung của thành phố có những người không thể chỉ đứng yên làm người dự hội.

Tiếp quản nhà tù Hỏa Lò trong đợt tiếp quản Thủ đô năm 1954. Ảnh tư liệu được Báo An ninh Thủ đô và Báo Nhân Dân công bố.

PHÍA SAU RỪNG CỜ HOA LÀ NHỮNG NGƯỜI GIỮ BÌNH YÊN

Sáng 10/10/1954, Hà Nội đón các đơn vị quân đội tiến vào trong không khí tưng bừng. Những tuyến phố trở thành nơi gặp gỡ giữa đoàn quân chiến thắng và nhân dân Thủ đô. Buổi chiều, lễ chào cờ được tổ chức tại sân Cột Cờ; Thiếu tướng Vương Thừa Vũ, Chủ tịch Ủy ban Quân chính thành phố, đọc lời của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi đồng bào. Thời khắc được chờ đợi đã đến, trên nền những công việc chuẩn bị và tiếp nhận được thực hiện liên tục từ những ngày trước đó.

Với lực lượng công an, ngày giải phóng còn đánh dấu sự chuyển sang những nhiệm vụ mới. Việc tiếp quản các cơ quan cảnh sát, mật thám, trại giam và các đồn đi liền với bảo vệ hồ sơ, phương tiện, tổ chức bộ máy mới và duy trì trật tự. Những công việc quản lý giao thông, thu hồi vũ khí, bảo vệ cơ quan, xí nghiệp và tính mạng, tài sản của nhân dân tiếp tục được triển khai. Cuộc trở về vì thế không kết thúc ở lễ chào cờ; nó mở đầu cho trách nhiệm bảo vệ cuộc sống của một Thủ đô vừa giải phóng.

Các đơn vị bộ binh của Đại đoàn 308 qua phố Hàng Gai, sáng 10/10/1954, trong sự chào đón của nhân dân. Ảnh tư liệu: TTXVN.

Con số 158 đáng được ghi nhớ không phải để tách riêng công lao của một lực lượng khỏi chiến thắng chung, mà để nhìn thấy đầy đủ hơn những công việc làm nên ngày chiến thắng. Bên cạnh những bước chân hành quân là những cuộc làm việc, những bản kiểm kê, những lần yêu cầu trả lại tài sản và những ca canh gác. Lịch sử có những thời khắc rực rỡ trước đông đảo nhân dân, nhưng cũng có những phần việc lặng lẽ, chỉ khi nhìn lại mới thấy chúng quan trọng đến nhường nào.

Những cán bộ, chiến sĩ công an vào Hà Nội trước ngày 10 tháng 10 nhắc chúng ta rằng hòa bình không chỉ là sự kết thúc của tiếng súng. Hòa bình còn cần được gìn giữ bằng kỷ luật, sự tỉnh táo và trách nhiệm với từng công việc cụ thể. Trong câu chuyện về ngày Thủ đô trở lại với nhân dân, họ có một vị trí riêng: những người đến trước ngày hội, góp phần giữ cho ngày hội được bình yên.