1. Ký ức không tên của một thời lửa đạn

Không phải mọi ký ức chiến tranh đều có tên gọi. Có những ký ức không gắn với một trận đánh cụ thể, không thuộc về một chiến công được ghi danh, nhưng lại ám ảnh và tồn tại bền bỉ trong tâm trí những người đã đi qua chiến tranh.

Ông em – Nguyễn Đức Tấng, sinh năm 1954, quê ở thôn Thọ Vân, xã Bắc Thụy Anh, tỉnh Hưng Yên – thường kể cho em nghe về những điều như thế. Ông không gọi đó là chiến công, cũng không xem đó là kỷ niệm để tự hào. Ông chỉ gọi chung những điều ấy là “chuyện cũ”, nhưng em biết, đó chính là những ký ức không tên của một thời lửa đạn.

Những ký ức ấy bắt đầu từ những buổi hành quân không rõ ngày tháng. Ông không nhớ chính xác đó là năm nào, tháng nào, chỉ nhớ trời mưa rừng dai dẳng, đường trơn trượt, mỗi bước đi đều nặng như đeo đá. Trong ký ức của ông, không có ngày cụ thể, chỉ có cảm giác mệt mỏi, đói khát và ý chí buộc phải đi tiếp.

Có những buổi tối, đơn vị dừng chân bên vệ đường. Không lửa, không đèn, chỉ có bóng tối dày đặc bao trùm. Mọi người ngồi sát lại với nhau, lặng lẽ ăn phần lương khô ít ỏi. Không ai nói chuyện, bởi nói cũng không biết nói gì. Trong im lặng ấy, mỗi người đều mang trong mình những suy nghĩ riêng, nhưng không ai gọi tên được cảm xúc của mình.

Ông kể rằng, chiến tranh có rất nhiều khoảnh khắc như thế – những khoảnh khắc không đủ lớn để trở thành sự kiện, nhưng đủ sâu để in hằn trong tâm trí. Đó là khi nghe thấy tiếng bom nổ xa xa mà không biết nó rơi vào đâu. Là khi nhìn thấy một đồng đội bị thương được cáng đi trong đêm, không biết ngày mai người ấy còn sống hay không. Là khi tỉnh dậy sau một đêm mưa, thấy bên cạnh mình thiếu đi một người quen thuộc.

Những ký ức ấy không có tên gọi, bởi không ai kịp đặt tên cho chúng. Chiến tranh không cho phép người ta dừng lại để ghi nhớ một cách trọn vẹn. Mọi thứ diễn ra quá nhanh, quá gấp gáp, cuốn con người đi theo dòng chảy sinh tử không ngừng nghỉ.

Ông bảo, có những gương mặt đồng đội mà đến bây giờ ông vẫn nhớ rất rõ, nhưng lại không nhớ tên. Có thể vì lúc ấy, họ chỉ kịp gặp nhau vài ngày, vài tuần. Có thể vì trong chiến tranh, tên gọi không quan trọng bằng việc người đó có còn đứng bên cạnh mình hay không.

Những người lính ấy đã cùng ông chia sẻ nước uống, cùng đào hầm trú ẩn, cùng chạy giữa bom đạn. Họ có thể đã hi sinh, có thể đã trở về quê hương ở một nơi nào đó. Nhưng trong ký ức của ông, họ vẫn tồn tại – không tên, không tuổi, nhưng rất rõ nét.

Chiến tranh đã tạo ra vô số ký ức như thế. Không phải ký ức của riêng một cá nhân, mà là ký ức chung của cả một thế hệ. Một thế hệ đã sống trong hoàn cảnh mà mỗi ngày trôi qua đều có thể là ngày cuối cùng, nên không ai kịp lưu giữ cho riêng mình những điều cụ thể.

Ông kể rằng, khi chiến tranh kết thúc, nhiều người cố gắng kể lại những gì mình đã trải qua. Nhưng càng kể, họ càng nhận ra rằng có rất nhiều điều không thể diễn tả bằng lời. Có những cảm xúc chỉ tồn tại trong khoảnh khắc, rồi chìm sâu vào tiềm thức, không thể gọi tên.

Những ký ức không tên ấy chính là phần chìm của lịch sử. Chúng không xuất hiện trong sách giáo khoa, không được nhắc đến trong các bản báo cáo chiến công, nhưng lại là nền móng tạo nên chiến thắng. Bởi chiến thắng không chỉ được làm nên từ những trận đánh lớn, mà còn từ vô số khoảnh khắc nhỏ bé, âm thầm và đầy hi sinh.

Ông nói rằng, nếu không có những đêm thức trắng sửa đường, những ngày chịu đói giữa rừng, những lần đối mặt với hiểm nguy không ai biết đến, thì sẽ không có những chiến công vang dội được ghi danh. Nhưng những điều ấy thường bị lãng quên, bởi chúng không có tên gọi cụ thể.

Ngày hôm nay, khi ngồi nghe ông kể chuyện, em nhận ra rằng trách nhiệm của thế hệ sau không chỉ là nhớ đến những chiến công lớn, mà còn là nhớ đến những ký ức không tên. Nhớ để hiểu rằng chiến tranh không phải là chuỗi sự kiện rời rạc, mà là cả một đời sống khắc nghiệt của hàng triệu con người bình thường.

Những ký ức không tên của một thời lửa đạn sống lại qua ánh mắt trầm ngâm của ông, qua những khoảng lặng trong lời kể, qua những câu chuyện dở dang không có mở đầu hay kết thúc rõ ràng. Nhưng chính những khoảng trống ấy lại khiến người nghe cảm nhận rõ hơn sự tàn khốc của chiến tranh và giá trị của hòa bình.

Ông em không mong những ký ức ấy được vinh danh. Ông chỉ mong thế hệ hôm nay hiểu rằng, hòa bình không tự nhiên mà có. Nó được xây dựng từ vô số hi sinh thầm lặng, từ những con người không tên, không tuổi, nhưng đã dâng hiến cả cuộc đời cho Tổ quốc.

Ký ức không tên của một thời lửa đạn vì thế không phải là những điều đã cũ. Nó vẫn sống, sống trong ký ức của những nhân chứng như ông, và sống trong trách nhiệm của thế hệ hôm nay – những người được thừa hưởng thành quả của một thời đã qua trong bom đạn và hi sinh.