20. Di sản Ông Ba Quốc trong ký ức hôm nay

Sau khi Thiếu tướng Đặng Trần Đức qua đời, nhiều tư liệu về ông dần được công bố qua loạt bài báo, hồi ức, tiểu thuyết tư liệu và các cuộc tọa đàm. Công chúng biết thêm về Nguyễn Văn Tá trong Sở Nghiên cứu chính trị, các hồ sơ gián điệp, cuộc giải cứu cán bộ Sài Gòn–Gia Định và những năm làm người thầy của ngành tình báo sau 1975.

Mỗi loại tác phẩm có giá trị và giới hạn riêng. Báo chí dựa trên lời kể, hồ sơ đã giải mật; tác phẩm văn học giúp tái hiện tâm lý nhưng có thể sử dụng hư cấu; hồi ức của người trong cuộc giàu chi tiết nhưng vẫn chịu ảnh hưởng của ký ức cá nhân. Vì vậy, tôn vinh Ba Quốc cần đi cùng thái độ kiểm chứng, phân biệt dữ kiện chắc chắn với giai thoại.

Năm 2023, Hà Nội đặt tên Đặng Trần Đức cho một tuyến phố, đưa tên người con Thanh Trì trở lại không gian quê hương. Cùng năm, cuốn Người thầy của Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh thu hút sự quan tâm lớn, làm sáng rõ hơn những đóng góp sau chiến tranh và mối quan hệ thầy trò trong ngành tình báo.

Di sản lớn nhất của ông không phải vẻ bí ẩn hay sự ly kỳ. Đó là khả năng sống hơn hai mươi năm trong bộ máy đối phương mà vẫn giữ mục tiêu, tạo nguồn tin có giá trị và bảo vệ đồng đội. Đó còn là tư duy coi con người, phân tích và an toàn mạng lưới quan trọng hơn phương tiện hào nhoáng.

Cuộc đời Ba Quốc cũng để lại bài học về cái giá của chiến công: hai gia đình chịu đựng, con cái mang lý lịch bị hiểu lầm, những người liên lạc bị bắt và nhiều năm không được nói thật. Nhìn đầy đủ phần ấy giúp lòng biết ơn sâu hơn, không biến nghề tình báo thành trò phiêu lưu.

Ông Ba Quốc mang nhiều tên nhưng chỉ theo một lý tưởng. Trong thời đại hôm nay, học ông không có nghĩa bắt chước những điệp vụ đã thuộc về lịch sử. Điều có thể tiếp nối là sự kiên định, năng lực học hỏi, thói quen kiểm chứng thông tin và trách nhiệm với những người cùng làm việc. Khi những phẩm chất ấy còn được truyền lại, người thầy tình báo vẫn tiếp tục hiện diện trong ký ức và hành động của các thế hệ sau.