20. Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên – Từ con đường thời chiến đến những công trình dựng xây đất nước

Sau khi đất nước thống nhất, Đồng Sỹ Nguyên rời vị trí Tư lệnh Bộ đội Trường Sơn nhưng không rời những công việc liên quan đến xây dựng và giao thông. Tháng 6 năm 1976, ông giữ chức Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, phụ trách Tổng cục Xây dựng kinh tế. Nhiệm vụ mới là tổ chức lực lượng quân đội tham gia khôi phục đất nước sau chiến tranh.

Từ năm 1977, ông giữ cương vị Bộ trưởng Bộ Xây dựng. Đất nước khi ấy thiếu điện, xi măng, vật liệu và nhiều cơ sở sản xuất thiết yếu. Kinh tế còn khó khăn nhưng nhu cầu tái thiết rất lớn. Đồng Sỹ Nguyên lại phải giải những bài toán quen thuộc: nguồn lực ít, địa bàn rộng và tiến độ cấp bách.

Trong thời gian công tác tại ngành xây dựng, tên tuổi ông gắn với nhiều công trình quan trọng như xi măng Hoàng Thạch, xi măng Bỉm Sơn, Nhà máy giấy Bãi Bằng, nhiệt điện Phả Lại và thủy điện Hòa Bình. Mỗi công trình có yêu cầu kỹ thuật và phương thức phối hợp khác nhau, nhưng đều đòi hỏi khả năng huy động lực lượng, tổ chức thi công và xử lý khó khăn tại hiện trường.

Phong cách của vị Tư lệnh Trường Sơn tiếp tục được thể hiện. Ông coi trọng khảo sát thực tế, tiến độ và sự phối hợp giữa các đơn vị. Trong chiến tranh, một đoạn đường chậm sửa có thể làm ách tắc đoàn xe; trong xây dựng, một hạng mục chậm tiến độ có thể ảnh hưởng toàn bộ công trình. Tuy nhiên, ông cũng yêu cầu phải giữ chất lượng, bởi công trình thời bình cần phục vụ đất nước trong nhiều năm.

Đầu năm 1979, khi chiến tranh biên giới phía bắc xảy ra, Đồng Sỹ Nguyên được điều trở lại quân đội làm Tư lệnh kiêm Chính ủy Quân khu Thủ đô. Sau đó ông trở lại Bộ Xây dựng, tiếp tục giữ chức Bộ trưởng.

Từ năm 1982, ông làm Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng kiêm Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải. Đến năm 1986, ông là Ủy viên Bộ Chính trị và tiếp tục giữ cương vị Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng. Trên các trọng trách ấy, ông tham gia giải quyết nhiều vấn đề về hạ tầng, giao thông và phát triển kinh tế trong thời kỳ đất nước bắt đầu đổi mới.

Năm 1991, dù thôi giữ các chức vụ lãnh đạo cấp cao, Đồng Sỹ Nguyên vẫn được giao làm Đặc phái viên Chính phủ thực hiện Chương trình 327 về trồng và bảo vệ rừng phòng hộ, rừng đặc dụng. Người từng gắn bó với đại ngàn Trường Sơn tiếp tục quan tâm đến rừng, nhưng lần này không phải để che chở những đoàn xe mà để bảo vệ môi trường và cuộc sống lâu dài của nhân dân.

Ông cũng tham gia chỉ đạo xây dựng đường Hồ Chí Minh hiện đại. Đối với Đồng Sỹ Nguyên, đây là sự tiếp nối giàu ý nghĩa. Tuyến đường thời chiến từng vận chuyển vũ khí và bộ đội nay trở thành trục giao thông phục vụ phát triển kinh tế, kết nối các địa phương và mở thêm không gian phát triển cho đất nước.

Một công việc ông đặc biệt quan tâm là tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ Trường Sơn. Ngay sau Hiệp định Paris, ông đã chỉ đạo lực lượng tiến hành việc này khi đơn vị và hồ sơ còn tương đối đầy đủ. Nhờ sự chủ động ấy, hơn mười nghìn hài cốt đã được quy tập về Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn. Với ông, không thể nói đến chiến công của con đường mà quên những người đã nằm lại giữa núi rừng.

Trong những lần gặp mặt truyền thống, Đồng Sỹ Nguyên thường xúc động khi nhắc đến đồng đội. Ông cho rằng huyền thoại Trường Sơn thuộc về tập thể những người lính, thanh niên xung phong, dân công, lái xe, công binh, thông tin, quân y và nhân dân các nước bạn, chứ không phải của riêng vị tư lệnh.

Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên từ trần ngày 4 tháng 4 năm 2019 tại Hà Nội, hưởng thọ 96 tuổi. Ông được tổ chức tang lễ với nghi thức cấp Nhà nước. Năm 2024, Nhà nước truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Di sản của Đồng Sỹ Nguyên nằm trên những tuyến đường, công trình và trong ký ức của đồng đội. Cuộc đời ông nối liền hai thời kỳ: mở đường để giành độc lập và xây đường để phát triển đất nước. Dù trong chiến tranh hay hòa bình, ông vẫn theo đuổi một tư tưởng nhất quán: khi đã nhìn thấy con đường cần đi, phải tổ chức lực lượng, vượt qua trở ngại và kiên quyết đưa con đường ấy tới đích.