242. Bà mẹ Việt Nam anh hùng Trương Thị Ngự

Câu chuyện về Bà mẹ Việt Nam Anh hùng Trương Thị Ngự và người con duy nhất còn sống đến trưởng thành – nhà yêu nước Nguyễn An Ninh – bắt đầu từ nhiều thế hệ trước với hành trình lập nghiệp của gia đình ông Nguyễn An Nghi. Trong thời Trịnh – Nguyễn phân tranh, tổ tiên của ông bị kết tội chống triều đình, phải đổi sang họ Nguyễn rồi phiêu bạt vào Bình Định lập cuộc sống mới. Đến đời ông Nguyễn An Nghi, lúc Pháp cho phép lập đồn điền ở Nam Kỳ, ông một mình vào Nam mở nghiệp, mang theo vốn kiến thức Hán học, võ thuật và nghề bốc thuốc. Ông cưới bà Dương Thị Tiền và sau này theo nghĩa quân Trương Định chống Pháp. Khi phong trào tan rã, ông về quê vợ sống những năm cuối đời và có ba người con: Nguyễn Thị Xuyên, Nguyễn An Khương và Nguyễn An Cư.

Người con trai thứ, Nguyễn An Khương, được cha truyền nghề thuốc và đặc biệt được trao cả những toa thuốc hiếm. Bà chị cả Nguyễn Thị Xuyên, dù đẹp người, giỏi giang nhưng vì gia đình nên sống độc thân, trông nom mẹ và hai em, sau này cùng em dâu tạo lập Chiêu Nam Lầu ở Sài Gòn.

Bên ngoại Nguyễn An Ninh cũng thuộc gia đình khá giả ở Long Thượng, Cần Giuộc. Ông ngoại – Hội đồng Lợi – là người giàu có, có hơn 200 mẫu ruộng, mở chợ và dựng phố cho dân buôn bán. Ông có mười người con, trong đó cô Trương Thị Ngự được ông yêu thương nhất bởi tính đảm đang, tháo vát. Tài năng và nhân cách của thầy giáo Nguyễn An Khương khiến Hội đồng Lợi mến phục, từ đó gả cô Ngự cho ông Khương. Vợ chồng họ sinh bốn người con nhưng đều mất sớm, chỉ còn lại duy nhất Nguyễn An Ninh.

Cô Bảy Ngự tuy không nổi bật về nhan sắc nhưng nổi tiếng hiền thục, giỏi giang và được chị chồng là bà Xuyên vô cùng quý mến. Hai bà cùng giúp ông Khương lo gia đình và hỗ trợ ông hoạt động yêu nước.

Năm 1899, gia đình lên Sài Gòn lập nghiệp. Ban đầu họ mở tiệm may Chiêu Nam Lầu trên đường Kinh Lấp (Nguyễn Huệ ngày nay). Cái tên Chiêu Nam Lầu mang ý nghĩa chiêu hiền đãi sĩ, trở thành nơi hội tụ của những nhà yêu nước, nơi hỗ trợ tài chính và chỗ dựa cho các sĩ phu trong phong trào Đông Du, Duy Tân và nhóm Đông Kinh Nghĩa Thục. Nhờ tài tháo vát của bà Trương Thị Ngự và sự giao thiệp rộng của bà Nguyễn Thị Xuyên, Chiêu Nam Lầu nhanh chóng phát triển thành khách sạn nổi tiếng.

Chiêu Nam Lầu còn là cơ sở bí mật của phong trào yêu nước. Ông Khương là bạn thân của nhiều sĩ phu như Phan Bội Châu, Cường Để, Trần Chánh Chiếu…, từng cộng tác viết báo và tham gia truyền bá tư tưởng duy tân. Trong khi ông hoạt động bên ngoài, bà Ngự lặng lẽ làm việc quần quật, vừa kinh doanh, vừa nuôi giấu nghĩa sĩ, dành phần lớn lợi nhuận để in sách, in truyền đơn, gom góp cho phong trào Đông Du.

Do công việc quá nặng nhọc, bà Ngự ít có thời gian chăm sóc con trai. Nguyễn An Ninh sống chủ yếu với ông ngoại và hai bà cố, nhưng mỗi lần lên Sài Gòn, cậu luôn được mẹ chăm chút, điều đó để lại trong cậu ký ức sâu sắc. Ngay từ nhỏ, Ninh đã tỏ ra thông minh và có khí chất khác thường. Một lần, cậu bé 10 tuổi đã tự ý chặt sợi xích treo bức biển “Phụ mẫu chi dân" trong nhà ông ngoại vì cho rằng đó là biểu tượng của sự áp chế. Khi bị trói, Ninh vẫn ngâm vang bài thơ về xiềng xích của thực dân Pháp khiến ông ngoại cảm động mà tha cho cháu.

Đến tuổi đi học, Nguyễn An Ninh lên Sài Gòn, học giỏi tiếng Pháp và mê đọc sách. Tủ sách lớn của cha với các tác phẩm kinh điển, cả kinh Thánh và kinh Phật, đã mở rộng tư duy của cậu.

Tai họa ập đến gia đình khi con trai lớn của ông Khương và bà Ngự chết vì bệnh, bà mẹ chồng cũng qua đời, còn ông Khương bị tai biến. Thời điểm ấy, gánh nặng Chiêu Nam Lầu hoàn toàn dồn lên vai cô Bảy Ngự khiến sức khỏe bà nhanh chóng suy kiệt. Năm 1908, khi phong trào Đông Du bị đàn áp, ông Khương bị bắt. Mặc dù được thả vì quá yếu, sự việc khiến gia đình rơi vào khó khăn, và bà Ngự ngày càng suy sụp.

Năm 1911, bà Trương Thị Ngự qua đời ở tuổi 38, để lại nỗi mất mát lớn cho Nguyễn An Ninh – khi ấy chỉ mới 11 tuổi. Bà được đưa về an táng trong khu nhà mồ của gia đình ở Long Thượng.

Sau cái chết của vợ, ông Khương rời Sài Gòn về Hóc Môn sống cuộc đời dạy học, dịch sách. Việc nuôi dưỡng Ninh được giao lại cho bà Nguyễn Thị Xuyên, người cô tận tụy đã đồng hành suốt hành trình học tập và hoạt động cách mạng của cháu.

Nguyễn An Ninh học giỏi, đậu tú tài rồi ra Hà Nội học luật. Ông khao khát sang Pháp để hiểu rõ hệ thống pháp luật của chính quốc và tìm con đường đấu tranh mới. Gia đình ủng hộ nhưng phải bí mật đưa ông đi vì ông Khương từng bị tình nghi liên quan phong trào Đông Du. Ông Khương bán ruộng, cộng thêm tiền lãi Chiêu Nam Lầu và sự hỗ trợ của bà Xuyên để Ninh lên đường du học.

Trong mỗi đồng tiền đóng góp cho chuyến đi ấy, có cả giọt mồ hôi của bà Trương Thị Ngự, người suốt đời tần tảo, chịu đựng cực khổ để vừa nuôi gia đình vừa âm thầm phụng sự cho phong trào yêu nước.

Dù mất khi còn rất trẻ, bà để lại tấm gương về sự hy sinh âm thầm, góp phần hình thành nhân cách của một nhà cách mạng lớn của Việt Nam. Năm 1994, Nhà nước truy tặng bà danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, ghi nhận những đóng góp thầm lặng nhưng vô cùng to lớn cho đất nước.