38 năm vang mãi lời thề giữa đảo

64 chiến sĩ Gạc Ma – Những người nằm lại giữa biển trời Tổ quốc

Ngày 14 tháng 3 năm 1988 là một ngày không thể quên trong lịch sử bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Việt Nam. Giữa vùng biển Trường Sa, tại khu vực các đảo đá Gạc Ma, Cô Lin và Len Đao, 64 cán bộ, chiến sĩ Hải quân nhân dân Việt Nam đã anh dũng hy sinh trong cuộc chiến đấu bảo vệ chủ quyền Tổ quốc. Họ ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ, nhiều người mới chỉ bước vào quân ngũ chưa lâu, có người chưa kịp một lần trở về thăm gia đình kể từ ngày nhập ngũ. Nhưng từ khoảnh khắc ấy, tên tuổi của họ đã gắn với một phần ký ức không thể phai mờ của dân tộc – ký ức về những người lính đã nằm lại giữa trùng khơi để bảo vệ từng tấc biển, từng phần lãnh thổ thiêng liêng của đất nước.

Những năm cuối thập niên 1980, tình hình trên quần đảo Trường Sa diễn biến phức tạp. Cuối năm 1987 và đầu năm 1988, lực lượng nước ngoài có những hoạt động chiếm đóng trái phép tại một số bãi đá trong quần đảo. Trước tình hình đó, Hải quân nhân dân Việt Nam tổ chức lực lượng ra xây dựng công trình, đóng giữ và khẳng định chủ quyền tại các khu vực thuộc Trường Sa. Những người lính được đưa đến nơi ấy không phải để tìm kiếm một trận chiến. Nhiệm vụ của họ trước hết là xây dựng, bảo vệ và giữ vững chủ quyền. Họ mang theo vật liệu xây dựng, trang thiết bị và lá cờ Tổ quốc, với một nhiệm vụ tưởng như rất giản dị nhưng mang ý nghĩa vô cùng lớn: dựng nên những dấu mốc của Việt Nam giữa biển khơi.

Sáng 14 tháng 3 năm 1988, tình hình tại Gạc Ma trở nên căng thẳng và dẫn đến cuộc đối đầu trên biển. Trong điều kiện tương quan lực lượng rất bất lợi, những người lính Hải quân Việt Nam vẫn có mặt trên bãi đá để thực hiện nhiệm vụ của mình. Hình ảnh được nhắc đến nhiều nhất sau này là những người lính đứng sát bên nhau, tạo thành một vòng tròn quanh lá cờ Tổ quốc. Đó không chỉ là một tư thế trong một khoảnh khắc chiến đấu. Đó còn là biểu tượng cho ý chí giữ đảo, giữ cờ và giữ chủ quyền. Họ đứng cạnh nhau bởi phía sau họ không chỉ là một bãi đá giữa biển mà là quê hương, là đất nước và là trách nhiệm mà người lính đã nhận khi khoác lên mình bộ quân phục.

Cuộc chiến diễn ra trong điều kiện không cân sức. 64 cán bộ, chiến sĩ Hải quân nhân dân Việt Nam đã hy sinh. Máu của những người lính trẻ hòa vào biển cả, và từ ngày hôm đó, Gạc Ma trở thành một địa danh mang trong mình ký ức đau thương nhưng cũng vô cùng thiêng liêng đối với người Việt Nam. Chính phủ và các cơ quan, đơn vị nhiều năm sau vẫn tổ chức những lễ tưởng niệm để nhắc nhớ về họ. Trong những buổi tưởng niệm ấy, người ta không chỉ nhắc đến một trận chiến đã xảy ra cách đây hàng chục năm, mà còn nhắc đến những con người cụ thể: những người con rời quê hương, những người chồng, người cha, người anh, người em đã mãi mãi không trở về.

Một trong những câu chuyện khiến người ta xúc động khi tìm hiểu về 64 chiến sĩ Gạc Ma là câu chuyện của liệt sĩ Trần Văn Bảy, chiến sĩ trên tàu HQ-604. Anh sinh năm 1966, quê ở Kim Bảng, Hà Nam. Gia đình anh khi ấy đã có cha từng tham gia kháng chiến chống Pháp và hai người anh là liệt sĩ. Khi Trần Văn Bảy làm đơn xin nhập ngũ, chính quyền địa phương từng không muốn cho anh đi vì hoàn cảnh gia đình đã có quá nhiều mất mát. Nhưng chàng trai trẻ ấy vẫn quyết tâm xin được lên đường. Anh xuống tận huyện gặp Chủ tịch huyện để xin được thực hiện nguyện vọng của mình. Cuối cùng, anh được nhập ngũ và trở thành người lính Hải quân. Chỉ vài năm sau, anh đã hy sinh tại Gạc Ma khi tuổi đời còn rất trẻ.

Câu chuyện của Trần Văn Bảy cho chúng ta thấy một điều rất khác khi nhìn vào con số 64. 64 không chỉ là một con số được ghi trong sách lịch sử. Đằng sau con số ấy là 64 cuộc đời, 64 gia đình, 64 quê hương và 64 câu chuyện riêng. Có người là con của những gia đình đã có truyền thống quân ngũ; có người vừa mới trưởng thành; có người chưa lập gia đình; có người đã có vợ con và những người thân đang chờ ngày trở về. Khi những con tàu rời bến đưa họ ra Trường Sa, có lẽ không ai nghĩ rằng đó sẽ là chuyến đi cuối cùng của mình. Chính vì vậy, khi nhắc đến Gạc Ma, điều cần được nhớ không chỉ là diễn biến của trận chiến, mà còn là những con người bình dị đã bước vào lịch sử bằng sự hy sinh của chính mình.

Nhiều năm sau ngày 14 tháng 3 năm 1988, những người còn sống vẫn trở về với đồng đội bằng những nén hương, những vòng hoa thả xuống biển. Có những người mẹ chờ con, những người vợ chờ chồng, những người anh chị chờ em trong ký ức. Với họ, chiến tranh và sự hy sinh không phải là những dòng chữ trong sách. Đó là một khoảng trống tồn tại suốt cả cuộc đời. Những buổi tưởng niệm vì thế không chỉ dành cho người đã mất mà còn là dịp để thế hệ hôm nay hiểu hơn về những mất mát mà các gia đình liệt sĩ đã mang theo.

Ngày nay, tại huyện Cam Lâm, tỉnh Khánh Hòa có Khu tưởng niệm chiến sĩ Gạc Ma, được xây dựng để ghi công và tri ân 64 cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh. Trung tâm của khu tưởng niệm là tượng đài “Những người nằm lại phía chân trời”, với hình tượng 64 chiến sĩ sát cánh bên nhau, tạo thành biểu tượng “Vòng tròn bất tử”. Bên cạnh đó là bảo tàng ngầm lưu giữ những tư liệu, hình ảnh và hiện vật liên quan đến các chiến sĩ và gia đình họ. Công trình ấy biến ký ức về Gạc Ma thành một không gian để thế hệ sau có thể đến, nhìn, đọc, lắng nghe và tưởng nhớ.

Có lẽ điều khiến câu chuyện Gạc Ma tồn tại lâu dài không chỉ nằm ở sự khốc liệt của một trận chiến, mà nằm ở hình ảnh những người lính đứng cạnh nhau giữa biển khơi. Không ai biết mình sẽ là người trở về. Không ai có thể biết khoảnh khắc ấy sẽ là lần cuối cùng nhìn thấy đồng đội. Nhưng họ vẫn ở bên nhau, cùng bảo vệ lá cờ Tổ quốc. Trong ký ức của dân tộc, hình ảnh ấy đã vượt ra khỏi một khoảnh khắc lịch sử để trở thành biểu tượng của tinh thần đồng đội, lòng yêu nước và ý chí bảo vệ chủ quyền.

Ba mươi tám năm đã trôi qua kể từ ngày 14 tháng 3 năm 1988. Biển Trường Sa vẫn ngày đêm có những con sóng nối tiếp nhau, những con tàu vẫn vượt qua đại dương, những người lính Hải quân hôm nay vẫn tiếp tục thực hiện nhiệm vụ bảo vệ biển đảo. Nhưng dưới lòng biển và trong ký ức của đất nước vẫn còn 64 người lính trẻ. Họ không còn trở về quê nhà, nhưng tên tuổi của họ vẫn được nhắc đến trong những nén hương, những phút mặc niệm và trong câu chuyện của các thế hệ Việt Nam. Năm 2025, trong một chuyến công tác tới khu vực Gạc Ma, lễ tưởng niệm các liệt sĩ vẫn được tổ chức giữa trùng khơi, nhắc lại rằng 64 cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh năm 1988 vẫn luôn được ghi nhớ.

“Câu chuyện thời hoa lửa” không chỉ kể về những người đã sống trong chiến tranh, mà còn kể về những người đã gửi lại tuổi thanh xuân của mình cho Tổ quốc. 64 chiến sĩ Gạc Ma – 64 con người, 64 cuộc đời, nhưng cùng chung một lựa chọn: khi Tổ quốc cần, họ sẵn sàng đứng lại. Và giữa biển trời Trường Sa, vòng tròn năm ấy đã trở thành một vòng tròn của ký ức, để mỗi thế hệ sau khi nhìn vào đều hiểu rằng chủ quyền của một đất nước không chỉ được viết bằng những dòng chữ trên bản đồ, mà còn được gìn giữ bằng mồ hôi, nước mắt và sự hy sinh của biết bao con người.