422 NGƯỜI VÀO HÀ NỘI TRƯỚC ĐOÀN QUÂN CHIẾN THẮNG – NHỮNG NGƯỜI LẶNG LẼ CHUẨN BỊ CHO NGÀY THỦ ĐÔ GIẢI PHÓNG

422 NGƯỜI VÀO HÀ NỘI TRƯỚC ĐOÀN QUÂN CHIẾN THẮNG – NHỮNG NGƯỜI LẶNG LẼ CHUẨN BỊ CHO NGÀY THỦ ĐÔ GIẢI PHÓNG

Ngày 10 tháng 10 năm 1954 đã đi vào lịch sử dân tộc như một trong những thời khắc đẹp đẽ và xúc động nhất của Hà Nội. Những đoàn quân chiến thắng tiến qua các cửa ô, cờ đỏ sao vàng tung bay trên các tuyến phố, hàng vạn người dân hân hoan đón chào ngày Thủ đô hoàn toàn giải phóng. Hình ảnh ấy trở thành biểu tượng bất diệt của khát vọng độc lập, tự do sau những năm dài kháng chiến. Nhưng phía sau ngày hội lớn của dân tộc còn có một câu chuyện ít được nhắc đến: trước khi những đoàn quân chủ lực tiến vào Hà Nội, đã có 422 cán bộ, nhân viên thuộc Đội Hành chính lặng lẽ vào thành phố, thực hiện một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng. Họ không tiến vào Thủ đô trong tiếng nhạc khải hoàn, mà bằng những cuộc làm việc, những bản danh mục tài sản và những biên bản bàn giao, chuẩn bị các điều kiện để Hà Nội trở về với chính quyền cách mạng trong trật tự, an toàn.

TỪ CHIẾN THẮNG ĐIỆN BIÊN PHỦ ĐẾN NHIỆM VỤ TIẾP QUẢN THỦ ĐÔ

Chiến thắng Điện Biên Phủ ngày 7 tháng 5 năm 1954 đã tạo bước ngoặt quyết định, đưa cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhân dân Việt Nam đến thắng lợi. Ngày 20 tháng 7 năm 1954, Hiệp định đình chỉ chiến sự ở Việt Nam được ký kết tại Genève, mở đường cho việc chấm dứt chiến tranh và quân đội Pháp rút khỏi miền Bắc. Theo những thỏa thuận đình chiến, Hà Nội nằm trong khu vực tập kết tạm thời của quân đội Pháp trong thời hạn 80 ngày. Đối với chính quyền cách mạng, nhiệm vụ đặt ra không chỉ là tiếp nhận một thành phố sau chiến tranh, mà còn phải bảo vệ toàn bộ hệ thống cơ quan hành chính, cơ sở kinh tế, công trình công cộng và những điều kiện thiết yếu phục vụ đời sống nhân dân.

Hà Nội khi ấy là một đô thị có hệ thống điện, nước, giao thông, bưu điện, bệnh viện, trường học, kho tàng và nhiều cơ quan quản lý. Việc chuyển giao quyền quản lý từ phía Pháp sang chính quyền cách mạng đặt ra hàng loạt yêu cầu phức tạp. Chỉ cần các công trình thiết yếu bị phá hoại, tài liệu thất lạc hoặc hoạt động quản lý bị gián đoạn, đời sống của người dân có thể chịu những hậu quả nghiêm trọng. Vì vậy, cùng với việc chuẩn bị lực lượng quân sự, công tác tiếp quản hành chính được xác định là một nhiệm vụ cấp thiết, cần tiến hành thận trọng và có tổ chức.

Ngày 17 tháng 9 năm 1954, Ủy ban Quân chính thành phố Hà Nội được thành lập, do Thiếu tướng Vương Thừa Vũ làm Chủ tịch và bác sĩ Trần Duy Hưng làm Phó Chủ tịch. Cơ quan này đảm nhiệm việc tổ chức tiếp quản và quản lý Thủ đô trong giai đoạn chuyển tiếp. Công tác chuẩn bị được triển khai trên nhiều lĩnh vực, từ quân sự, an ninh đến kinh tế, hành chính và đời sống dân sinh. Thành công của cuộc tiếp quản phụ thuộc không chỉ vào sự hiện diện của lực lượng vũ trang, mà còn vào khả năng tiếp nhận và duy trì hoạt động của cả một thành phố.

HỘI NGHỊ PHÙ LỖ VÀ CUỘC CHUẨN BỊ CHO MỘT CUỘC CHUYỂN GIAO LỊCH SỬ

Giữa tháng 9 năm 1954, các cuộc thương lượng về việc chuyển giao Hà Nội được tiến hành tại Phù Lỗ, thuộc khu vực ngoại thành Hà Nội khi đó. Đây là một trong những hoạt động ngoại giao, quân sự và hành chính quan trọng nhằm xác định các điều kiện cụ thể cho quá trình tiếp quản. Sau những cuộc đấu tranh và thương lượng, ngày 30 tháng 9 năm 1954, hai bên đạt được thỏa thuận về chuyển giao quân sự và trật tự. Tiếp đó, ngày 2 tháng 10 năm 1954, thỏa thuận về chuyển giao hành chính được ký kết. Những văn bản này tạo cơ sở để các lực lượng tiếp quản của Việt Nam tiến vào thành phố theo kế hoạch đã thống nhất.

Một yêu cầu quan trọng của quá trình chuyển giao là bảo đảm các công sở, nhà máy, bệnh viện và công trình công cộng được tiếp nhận mà không bị phá hoại hoặc làm gián đoạn hoạt động. Trước khi vào Hà Nội, cán bộ các ngành được tập trung tại Phù Lỗ để nghe phổ biến nhiệm vụ, phương pháp kiểm kê, cách lập danh mục tài sản và biên bản bàn giao. Từng cơ sở phải được kiểm tra, xác nhận hiện trạng và ghi nhận bằng tài liệu cụ thể. Những bản kiểm kê không đơn thuần là thủ tục hành chính, mà còn là căn cứ để bảo vệ tài sản công và giải quyết những vấn đề phát sinh trong quá trình chuyển giao.

Người trực tiếp phụ trách Đội Hành chính là ông Trần Danh Tuyên, khi ấy giữ cương vị Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội. Ông Nguyễn Tài đảm nhiệm vai trò Phó đoàn. Dưới sự chỉ đạo của những cán bộ phụ trách, lực lượng tiếp quản được phân chia thành nhiều tổ, chuẩn bị tiếp nhận các cơ quan và công trình theo nhiệm vụ được giao. Trong bối cảnh chiến tranh vừa kết thúc, việc xây dựng được một phương án tiếp quản có tổ chức, có hồ sơ và có sự phối hợp giữa các bên là điều kiện quan trọng để hạn chế những xáo trộn không cần thiết.

422 CON NGƯỜI VÀ CUỘC TIẾN VÀO HÀ NỘI KHÔNG TIẾNG SÚNG

Từ ngày 2 đến ngày 4 tháng 10 năm 1954, Đội Hành chính gồm 422 cán bộ, nhân viên chia thành nhiều tổ tiến vào nội thành Hà Nội. Đây là lực lượng được cử vào trước đoàn quân chủ lực để chuẩn bị tiếp nhận các cơ quan hành chính, công sở và công trình lợi ích công cộng. Trụ sở làm việc của Đội được đặt tại khu vực Đồn Thủy, nay thuộc Bệnh viện Trung ương Quân đội 108. Từ địa điểm này, các tổ công tác triển khai nhiệm vụ kiểm kê và chuẩn bị bàn giao tại những cơ sở do phía Pháp đang quản lý.

Ảnh tư liệu về hoạt động bàn giao cơ quan tại Hà Nội trong thời kỳ tiếp quản tháng 10 năm 1954.

Nhiệm vụ của 422 cán bộ, nhân viên đòi hỏi sự chính xác và tinh thần trách nhiệm cao. Họ phải phối hợp với đại diện phía Pháp để kiểm tra hiện trạng các cơ quan, đối chiếu tài sản, xem xét hồ sơ và lập biên bản tiếp nhận. Đối tượng kiểm kê không chỉ bao gồm trụ sở làm việc, bàn ghế hay trang thiết bị, mà còn có những tài sản và tài liệu phục vụ hoạt động quản lý của thành phố. Từ các cơ quan hành chính đến nhà máy, bệnh viện và công trình công cộng, mỗi địa điểm đều có những yêu cầu riêng, đòi hỏi người làm nhiệm vụ phải nắm chắc nội dung được giao.

Điều đặc biệt của cuộc tiến vào Hà Nội lần này là những người thực hiện nhiệm vụ tiếp quản phải làm việc trong một thành phố mà quân đội Pháp vẫn chưa rút hết. Họ đại diện cho phía Việt Nam tiếp nhận các cơ sở theo những thỏa thuận đã ký, đồng thời phải giữ thái độ bình tĩnh, kiên quyết và tuân thủ các quy định của quá trình chuyển giao. Bất kỳ sự thiếu chính xác nào trong kiểm kê hoặc những bất đồng chưa được giải quyết đều có thể ảnh hưởng đến tiến độ bàn giao. Vì thế, bên cạnh kiến thức chuyên môn, nhiệm vụ còn đòi hỏi bản lĩnh chính trị, khả năng phối hợp và ý thức tổ chức kỷ luật.

Nếu hình ảnh những người lính mang súng tiến về Thủ đô thể hiện sức mạnh của cuộc kháng chiến, thì công việc của 422 cán bộ, nhân viên lại cho thấy một phương diện khác của thắng lợi: khả năng chuyển từ chiến tranh sang quản lý và xây dựng đất nước. Họ thực hiện những công việc thầm lặng nhưng không thể thiếu, góp phần bảo đảm rằng khi chính quyền cách mạng chính thức tiếp nhận Hà Nội, thành phố vẫn có những điều kiện cơ bản để duy trì hoạt động.

NHỮNG NGÀY CĂNG THẲNG TRƯỚC GIỜ BÀN GIAO

Trong khi Đội Hành chính đang triển khai kiểm kê tại các cơ quan, công sở, lực lượng bảo đảm an ninh và trật tự cũng lần lượt tiến vào Hà Nội. Ngày 5 tháng 10 năm 1954, Đội Trật tự gồm 158 cán bộ, chiến sĩ công an có vũ trang vào nội thành, chuẩn bị tiếp nhận các đồn cảnh sát và cơ quan công an của phía Pháp cùng chính quyền do Pháp bảo trợ. Việc triển khai lực lượng này có ý nghĩa quan trọng trong bảo đảm an ninh, ngăn ngừa những tình huống gây rối và giữ ổn định trong thời điểm chuyển giao.

Tiếp đó, lực lượng thuộc Tiểu đoàn Bình Ca, tức Tiểu đoàn 18 của Trung đoàn Thủ đô, được giao nhiệm vụ vào trước để tiếp nhận các vị trí quan trọng và phối hợp canh gác với quân Pháp. Theo các tài liệu lịch sử, lực lượng này tổ chức thành 35 tổ để bố trí tại 35 vị trí, trong đó có những cơ sở thiết yếu như nhà máy điện và nhà máy nước. Việc bảo vệ các công trình này mang ý nghĩa đặc biệt, bởi hoạt động bình thường của hệ thống điện, nước liên quan trực tiếp đến sinh hoạt của người dân cũng như sự vận hành của thành phố sau ngày giải phóng.

Chính trị viên Tiểu đoàn Bình Ca Vũ Huy Hậu qua cầu Đuống trở về Hà Nội ngày 8 tháng 10 năm 1954. Ảnh tư liệu lịch sử.

Quá trình chuyển giao không diễn ra hoàn toàn thuận lợi. Các nguồn tư liệu ghi nhận phía Pháp đã có những hành động gây khó khăn trong quá trình thực hiện thỏa thuận. Điều đó buộc các lực lượng tiếp quản phải kiên trì đấu tranh, đồng thời giữ vững nguyên tắc và hạn chế nguy cơ xảy ra xung đột. Sự phối hợp giữa các tổ hành chính, lực lượng công an, quân đội và quần chúng nhân dân đã góp phần tháo gỡ những trở ngại, từng bước đưa công việc tiếp quản đến kết quả.

Đến ngày 7 tháng 10 năm 1954, công tác kiểm kê và chuẩn bị biên bản bàn giao tại hầu khắp các cơ sở đã cơ bản hoàn tất. Đây là một dấu mốc quan trọng sau nhiều ngày làm việc khẩn trương. Những danh mục tài sản, hồ sơ và biên bản được lập trong thời gian này tạo điều kiện cho quá trình tiếp nhận chính thức diễn ra theo kế hoạch. Tuy nhiên, các thủ tục hoàn tất không đồng nghĩa với việc toàn bộ Hà Nội đã được bàn giao ngay trong ngày 7 tháng 10. Những công việc cuối cùng vẫn tiếp tục được thực hiện trong các ngày tiếp theo, song song với quá trình quân Pháp rút khỏi thành phố.

NGÀY 9 THÁNG 10 – KHI HÀ NỘI THỰC SỰ CHUYỂN SANG MỘT THỜI KHẮC MỚI

Ngày 9 tháng 10 năm 1954 là thời điểm quyết định trong quá trình tiếp quản Thủ đô. Quân đội Pháp bắt đầu rút khỏi các vị trí còn lại trong nội thành. Theo kế hoạch đã thống nhất, quân Pháp rút đến đâu, lực lượng Việt Nam tiến vào tiếp quản đến đó. Đây là giai đoạn mà những công việc chuẩn bị trong nhiều ngày trước được chuyển thành việc tiếp nhận và kiểm soát thực tế.

Quân đội Pháp rút khỏi Hà Nội qua cầu Long Biên trong ngày 9 tháng 10 năm 1954. Ảnh tư liệu về giai đoạn cuối của cuộc chuyển giao Thủ đô.

Đến 16 giờ 30 phút ngày 9 tháng 10 năm 1954, những người lính Pháp cuối cùng đã rút khỏi Hà Nội qua cầu Long Biên, đánh dấu việc quân đội Việt Nam hoàn toàn kiểm soát thành phố. Cùng thời điểm ấy, hệ thống cơ quan hành chính đã được tiếp nhận theo các thỏa thuận bàn giao. Một trong những yêu cầu quan trọng nhất của công tác tiếp quản đã được thực hiện: đưa Thủ đô trở về dưới sự quản lý của chính quyền cách mạng, đồng thời bảo đảm các hoạt động thiết yếu không bị gián đoạn nghiêm trọng.

Thành quả ấy không chỉ bắt nguồn từ những ngày đầu tháng 10, mà là kết quả của cả quá trình chuẩn bị, thương lượng và đấu tranh trước đó. Trong đó, những công việc mà 422 cán bộ, nhân viên Đội Hành chính đã thực hiện có ý nghĩa trực tiếp đối với việc tiếp nhận bộ máy quản lý của thành phố. Họ không phải lực lượng duy nhất tham gia tiếp quản, nhưng là một bộ phận quan trọng trong hệ thống tổ chức đã được chuẩn bị để bảo đảm cuộc chuyển giao diễn ra có trật tự.

Đằng sau những con số thống kê về lực lượng tiếp quản là một thực tế đáng chú ý: thắng lợi quân sự cần được tiếp nối bằng năng lực tổ chức, quản lý và bảo vệ những thành quả đã giành được. Việc giữ được hệ thống cơ sở vật chất, hồ sơ hành chính và các công trình phục vụ dân sinh không chỉ có ý nghĩa trước mắt, mà còn tạo nền tảng cho công cuộc khôi phục và xây dựng Hà Nội trong những tháng năm tiếp theo.

NGÀY 10 THÁNG 10 – ĐOÀN QUÂN CHIẾN THẮNG TRỞ VỀ

Sáng ngày 10 tháng 10 năm 1954, Hà Nội bước vào ngày hội lịch sử. Các đơn vị thuộc Đại đoàn 308, trong đó có những chiến sĩ Trung đoàn Thủ đô từng chiến đấu bảo vệ Hà Nội mùa đông năm 1946, tiến vào thành phố trong sự chào đón nồng nhiệt của nhân dân. Những con phố vốn chứng kiến biết bao biến cố của chiến tranh giờ đây rực rỡ cờ hoa. Tiếng reo vui, những tràng vỗ tay và niềm xúc động của người dân hòa cùng bước chân của đoàn quân chiến thắng, tạo nên một thời khắc đặc biệt trong lịch sử Thủ đô.

Trung đoàn Thủ đô tiến qua phố Hàng Gai ngày 10 tháng 10 năm 1954. Ảnh tư liệu thuộc Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, Phông Nguyễn Bá Khoản.

Đối với những chiến sĩ từng rời Hà Nội trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến, cuộc trở về mang ý nghĩa sâu sắc. Họ đã ra đi khi thành phố chìm trong khói lửa và nay trở lại trong tư thế của những người chiến thắng. Ngày 10 tháng 10 không chỉ đánh dấu việc Thủ đô được giải phóng hoàn toàn, mà còn mở ra một giai đoạn mới trong lịch sử Hà Nội: giai đoạn khôi phục, xây dựng và phát triển dưới chính quyền cách mạng.

Trong niềm vui lớn ấy, đóng góp của những lực lượng làm nhiệm vụ chuẩn bị tiếp quản dễ bị khuất sau hình ảnh những đoàn quân diễu hành. Nhưng thực tế, khi đoàn quân chiến thắng tiến vào Hà Nội, một phần quan trọng của công việc chuyển giao đã được thực hiện. Các cơ quan, công sở và công trình thiết yếu đã có sự chuẩn bị để tiếp tục hoạt động. Bộ máy hành chính thành phố bắt đầu vận hành trong điều kiện mới. Đó là kết quả của nhiều lực lượng cùng tham gia, trong đó có 422 cán bộ, nhân viên Đội Hành chính đã tiến vào Hà Nội từ những ngày đầu tháng 10.

NHỮNG NGƯỜI KHÔNG ĐỨNG Ở TRUNG TÂM BỨC ẢNH CHIẾN THẮNG

Lịch sử thường lưu giữ những thời khắc nổi bật bằng hình ảnh của các đoàn quân, những lá cờ và những cuộc mít tinh đông đảo. Đó là những biểu tượng xứng đáng được ghi nhớ. Tuy nhiên, lịch sử của một thành phố còn được làm nên bởi những con người thực hiện các nhiệm vụ âm thầm, những công việc đòi hỏi sự bền bỉ và trách nhiệm nhưng không phải lúc nào cũng xuất hiện trong các bức ảnh nổi tiếng.

422 cán bộ, nhân viên Đội Hành chính là những con người như thế. Họ tham gia một nhiệm vụ khác với chiến đấu trên chiến trường, nhưng có liên hệ trực tiếp với việc bảo vệ thành quả của cuộc kháng chiến. Thông qua những cuộc kiểm kê, đối chiếu hồ sơ và chuẩn bị bàn giao, họ góp phần giữ gìn tài sản, công trình và những điều kiện cần thiết để Hà Nội chuyển sang thời kỳ mới. Công việc ấy cho thấy một chân lý giản dị: giành được độc lập là một thắng lợi lớn lao, nhưng tổ chức và gìn giữ cuộc sống hòa bình sau chiến tranh cũng là một trách nhiệm hết sức nặng nề.

Nhìn lại những ngày đầu tháng 10 năm 1954, có thể thấy cuộc tiếp quản Hà Nội là kết quả của sự phối hợp giữa đấu tranh ngoại giao, chuẩn bị hành chính, bảo đảm an ninh và triển khai quân sự. Mỗi lực lượng có một nhiệm vụ riêng, nhưng đều hướng đến mục tiêu chung là tiếp nhận Thủ đô an toàn, ổn định và bảo vệ đời sống nhân dân. Thành công của cuộc tiếp quản vì thế không chỉ được thể hiện ở những đoàn quân tiến vào thành phố, mà còn ở việc bộ máy quản lý và các hoạt động thiết yếu có thể tiếp tục vận hành sau khi chính quyền được chuyển giao.

LỜI KẾT – TRƯỚC NGÀY HỘI LỚN LÀ NHỮNG BƯỚC CHÂN THẦM LẶNG

Hơn bảy thập kỷ đã trôi qua kể từ mùa thu lịch sử năm 1954. Hà Nội hôm nay đã thay đổi sâu sắc, trở thành một đô thị hiện đại với những công trình mới, những tuyến đường rộng mở và nhịp sống không ngừng phát triển. Nhưng ký ức về ngày 10 tháng 10 năm 1954 vẫn giữ nguyên vị trí đặc biệt trong tâm thức nhiều thế hệ người Việt Nam. Đó là ngày những người lính trở về, ngày nhân dân Thủ đô đón nhận niềm vui hòa bình và cũng là thời khắc đánh dấu sự khởi đầu của một chặng đường xây dựng mới.

Trong dòng chảy ký ức ấy, câu chuyện về 422 cán bộ, nhân viên Đội Hành chính xứng đáng được nhắc lại như một phần quan trọng của lịch sử tiếp quản Thủ đô. Từ ngày 2 đến ngày 4 tháng 10 năm 1954, họ đã tiến vào Hà Nội trước đoàn quân chiến thắng, góp sức chuẩn bị cho cuộc chuyển giao bằng những nhiệm vụ cụ thể và đầy trách nhiệm. Công việc của họ không mang vẻ hào hùng trực tiếp của những trận đánh, nhưng lại chứa đựng ý nghĩa sâu xa của hòa bình: bảo vệ những gì còn lại sau chiến tranh, giữ cho cuộc sống không bị đứt đoạn và chuẩn bị những điều kiện đầu tiên cho công cuộc xây dựng đất nước.

Ngày 10 tháng 10 năm 1954, Hà Nội tưng bừng đón đoàn quân chiến thắng trong rừng cờ hoa. Nhưng để có được ngày hội ấy, đã có biết bao con người âm thầm hoàn thành phần việc của mình trong những ngày trước đó. Nhắc đến 422 người vào Hà Nội trước đoàn quân chiến thắng là nhắc đến một đóng góp lặng lẽ mà thiết thực, một phần của thắng lợi lịch sử không nên bị lãng quên. Bởi đằng sau mỗi thời khắc huy hoàng của dân tộc luôn có những con người không đứng ở trung tâm của bức ảnh chiến thắng, nhưng chính công sức và trách nhiệm của họ đã góp phần làm nên sự trọn vẹn của ngày hòa bình.