48 Hàng Ngang: Gia đình doanh nhân dành ngôi nhà của mình cho một thời khắc lịch sử

48 Hàng Ngang: Gia đình doanh nhân dành ngôi nhà của mình cho một thời khắc lịch sử

Tháng Tám năm 1945, gia đình doanh nhân Trịnh Văn Bô – Hoàng Thị Minh Hồ dành tầng hai ngôi nhà của mình để Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí Trung ương Đảng ở, làm việc. Trong không gian ấy, bản Tuyên ngôn Độc lập được khởi thảo. Phía sau một văn kiện khai sinh đất nước là câu chuyện về sự tin cậy, lòng yêu nước và những đóng góp thầm lặng của một gia đình Hà Nội.

Trước khi trở thành một địa chỉ lịch sử, số 48 Hàng Ngang là mái ấm và nơi kinh doanh của gia đình ông Trịnh Văn Bô, bà Hoàng Thị Minh Hồ. Ngôi nhà mang biển hiệu Phúc Lợi, chuyên buôn bán tơ lụa, vải vóc, nằm giữa khu thương mại sầm uất của Hà Nội. Nhịp sống của một gia đình thương nhân gắn với cửa hiệu, khách hàng và công việc gây dựng cơ nghiệp.

Ngôi nhà có hai lối ra vào: phía trước là số 48 Hàng Ngang, phía sau thông sang số 35 Hàng Cân. Chính đặc điểm ấy, cùng vị trí giữa phố đông người, đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc bố trí nơi ở, làm việc và bảo vệ cán bộ cách mạng. Một cơ sở kinh doanh quen thuộc dần mang thêm trách nhiệm đặc biệt trước bước ngoặt của đất nước.

Ngôi nhà 48 Hàng Ngang những năm 1940. Ảnh tư liệu được giới thiệu trên trang Bảo tàng Lịch sử quốc gia.

Ông Trịnh Văn Bô và bà Hoàng Thị Minh Hồ kết hôn năm 1932, cùng kế nghiệp và phát triển hiệu buôn Phúc Lợi. Bà Minh Hồ giữ vai trò quan trọng trong công việc kinh doanh của gia đình. Bởi vậy, khi nhắc đến những đóng góp gắn với 48 Hàng Ngang, cần ghi nhớ đầy đủ cả hai chủ nhân: những người cùng gây dựng sản nghiệp và cùng đem điều kiện của mình phục vụ cách mạng.

Trước Cách mạng Tháng Tám, gia đình đã có liên hệ với cán bộ Việt Minh. Sự gắn bó ấy giúp ngôi nhà trở thành một cơ sở tin cậy. Việc chọn nơi đây đón lãnh đạo cách mạng dựa trên cả điều kiện bảo vệ lẫn tấm lòng của chủ nhà. Những căn phòng có thể được thu xếp; điều khó thay thế hơn là sự tin tưởng vào những người mở cửa đón khách.

Sau ngày Hà Nội giành chính quyền, công việc chuẩn bị cho sự ra đời của nhà nước mới diễn ra khẩn trương. Gia đình dành toàn bộ các phòng tầng hai để các đồng chí Trung ương Đảng ở, làm việc và hội họp. Không gian sinh hoạt riêng được sắp xếp lại cho nhiệm vụ chung. Cùng với chỗ ở là việc chăm lo ăn uống, tiếp khách và những nhu cầu thường nhật trong nhà.

Ông Trịnh Văn Bô và bà Hoàng Thị Minh Hồ, chủ nhân ngôi nhà 48 Hàng Ngang. Ảnh tư liệu do Ban Quản lý di tích danh thắng Hà Nội giới thiệu.

Chiều 25/8/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh từ làng Gạ vào nội thành Hà Nội. Xe dừng ở số 35 phố Hàng Cân. Từ lối vào phía sau, Người theo cầu thang lên tầng hai nhà số 48 Hàng Ngang. Chi tiết được ghi trong Biên niên tiểu sử Hồ Chí Minh giúp xác định rõ hành trình Người đến ngôi nhà, giữa những ngày chính quyền cách mạng vừa giành được thắng lợi.

Sáng hôm sau, ngày 26/8, tại đây, Người triệu tập và chủ trì cuộc họp của Thường vụ Trung ương Đảng. Nhiều vấn đề hệ trọng được đặt ra: chủ trương đối nội, đối ngoại; thành phần Chính phủ lâm thời; việc chuẩn bị Tuyên ngôn Độc lập và tổ chức cuộc mít tinh lớn để Chính phủ ra mắt nhân dân. Tầng hai một ngôi nhà giữa phố buôn trở thành nơi bàn công việc của quốc gia.

Đằng sau những cuộc họp ấy là sinh hoạt thường ngày của một gia đình đang nhận thêm trách nhiệm. Trong những hồi ức về thời gian này, bà Hoàng Thị Minh Hồ kể việc chăm lo bữa ăn, phục vụ người ở và làm việc trong nhà. Những chi tiết bình dị giúp người đọc nhìn thấy một phần nền nếp sinh hoạt đã nâng đỡ công việc khẩn trương của cách mạng.

Đặc biệt, theo lời bà Minh Hồ được báo Quân đội nhân dân đăng lại, thời gian đầu gia đình chưa biết vị khách cao tuổi đang ở nhà mình chính là Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đến khi dự lễ Độc lập ngày 2/9, ông bà mới nhận ra Người. Đây là một chi tiết hồi tưởng, cần được hiểu trong bối cảnh việc giữ bí mật vẫn rất cần thiết lúc bấy giờ.

Câu chuyện ấy khiến sự đón tiếp của gia đình thêm đáng quý. Ông bà đã nhận việc chăm lo cho cán bộ cách mạng khi chưa biết đầy đủ danh tính vị khách. Tấm lòng chủ nhà được thể hiện qua cách ứng xử và những công việc cụ thể mỗi ngày. Niềm tự hào đến sau, khi người khách trong nhà xuất hiện trước quốc dân đồng bào ở thời khắc trọng đại.

Trong một căn phòng trên tầng hai, Chủ tịch Hồ Chí Minh khởi thảo Tuyên ngôn Độc lập. Giữa nhiều công việc cấp bách, Người chuẩn bị văn kiện sẽ tuyên bố với quốc dân và thế giới về nền độc lập của Việt Nam. Từ địa chỉ này, có thể hình dung sự gắn bó giữa công việc lãnh đạo cách mạng với một không gian sống rất gần gũi của người dân.

Những hình ảnh lưu giữ tại di tích cho thấy phòng khách, phòng làm việc và nơi hội họp trong ngôi nhà. Bàn ghế, tủ gỗ, lối hành lang đưa người xem đến gần hơn với bối cảnh lịch sử. Mỗi không gian gắn với một phần công việc: tiếp khách, trao đổi, bàn bạc và soạn thảo văn kiện. Giá trị của chúng nằm ở mối liên hệ với những sự kiện đã diễn ra.

Không gian làm việc được lưu giữ, giới thiệu tại di tích 48 Hàng Ngang, gắn với việc Chủ tịch Hồ Chí Minh khởi thảo Tuyên ngôn Độc lập. Ảnh chụp di tích về sau, không phải ảnh ghi lại thời điểm Người đang viết. Ảnh: Bảo tàng Lịch sử quốc gia giới thiệu.

Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Từ căn phòng ở Hàng Ngang đến lễ đài Ba Đình là hành trình của một văn kiện lịch sử, đồng thời gắn với sự chuẩn bị của nhiều người. Gia đình Trịnh Văn Bô – Hoàng Thị Minh Hồ góp vào sự chuẩn bị ấy bằng mái nhà và sự tận tâm.

Sau những ngày tháng Tám, gia đình còn tiếp tục đóng góp tài chính cho cách mạng. Sự giúp đỡ nhiều lần trước và sau khi giành chính quyền cho thấy việc dành ngôi nhà thuộc về một lựa chọn bền bỉ. Cơ nghiệp của gia đình gắn với vận mệnh đất nước; trách nhiệm công dân được thực hiện bằng những nguồn lực có thật, trong lúc chính quyền mới cần sự chung sức của nhân dân.

Riêng câu chuyện 48 Hàng Ngang vẫn có sức gợi đặc biệt. Đóng góp ở đây mang hình hài của chỗ ở, bữa ăn và những căn phòng được nhường cho công việc chung. Lịch sử được tạo nên từ những quyết định lớn và cả điều kiện để các quyết định ấy hình thành. Trong ngôi nhà này, phần việc của gia đình đã hiện diện bên cạnh công việc của những người lãnh đạo.

Năm 1970, ngôi nhà được dành làm nơi lưu niệm về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ngày 29/4/1979, địa chỉ này được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Từ một mái nhà riêng, 48 Hàng Ngang trở thành nơi gìn giữ ký ức chung. Những thế hệ sinh sau có thể đến đây tìm hiểu công việc chuẩn bị cho ngày lập nước và những người đã góp sức vào thời khắc ấy.

Giữa nhịp sống phố cổ hôm nay, 48 Hàng Ngang nhắc chúng ta nhớ đến bản Tuyên ngôn Độc lập và hai chủ nhân của ngôi nhà. Ông Trịnh Văn Bô, bà Hoàng Thị Minh Hồ đã góp phần vào lịch sử bằng những điều cụ thể mình có thể làm. Mái nhà từng đón một vị khách đặc biệt vì thế còn lưu giữ câu chuyện sâu sắc về lòng dân trong mùa thu độc lập.