500 NGÀY ĐÊM CHẠY ĐUA “TRẢ TÊN CHO LIỆT SĨ” – KỲ 4

Khi chiến trường được phục dựng trên màn hình máy tính

Trên màn hình máy tính hiện lên cùng lúc ba lớp bản đồ. Lớp đầu tiên là tấm bản đồ quân sự đã ngả màu vàng úa, được lập từ hơn nửa thế kỷ trước với những ký hiệu mà chỉ người trong cuộc mới hiểu. Lớp thứ hai là ảnh vệ tinh ghi lại địa hình hôm nay. Trên cùng là bản đồ số hiện đại với hệ tọa độ chính xác đến từng mét.

Con trỏ chuột chậm rãi di chuyển rồi dừng lại ở một tọa độ sáu chữ số. Chỉ vài con số ngắn ngủi ấy, nhưng để giải mã được, các nhà nghiên cứu phải mất nhiều ngày đối chiếu giữa hồ sơ tác chiến, nhật ký đơn vị, bản đồ quân sự Việt Nam, tài liệu lưu trữ của phía Mỹ và cả những biến đổi địa hình sau hơn nửa thế kỷ. Nếu phép đối chiếu thành công, sáu con số vô tri ấy có thể trở thành manh mối đầu tiên dẫn lực lượng quy tập đến nơi một người lính đã nằm lại.

Nhưng đó mới chỉ là điểm khởi đầu.

Để một liệt sĩ vô danh thực sự được gọi lại tên, hàng chục mảnh dữ liệu khác vẫn phải tiếp tục được tìm thấy, ghép nối và kiểm chứng. Có mảnh nằm trong hồ sơ chiến tranh. Có mảnh nằm ở những kho lưu trữ cách Việt Nam nửa vòng trái đất. Có mảnh nằm trong cơ sở dữ liệu dân cư, hồ sơ người có công. Và có mảnh chỉ tồn tại trong ADN của một người mẹ, một người chị/em gái đã bước sang tuổi gần đất xa trời.

Sau hơn nửa thế kỷ, hành trình tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ đang dần thay đổi. Không còn chỉ bắt đầu từ những cánh rừng, những lời kể của nhân chứng hay những chuyến đi dò tìm trên thực địa. Nhiều cuộc tìm kiếm hôm nay khởi đầu từ việc giải mã dữ liệu.

Đó là cuộc hành trình đi tìm lại những mảnh ghép đã thất lạc suốt hàng chục năm để khôi phục một điều tưởng chừng đơn giản nhất: tên của một con người.

Trong nhiều năm, TS Alex Võ Đình Thái, chuyên gia thuộc Trung tâm Việt Nam và Văn khố Vietnam Sam Johnson (Đại học Texas Tech, Mỹ), cùng các cộng sự kiên trì số hóa và phân tích khối lượng lớn tài liệu quân sự lưu trữ từ cả hai phía. Đó là những bản đồ tác chiến, nhật ký đơn vị, báo cáo quân sự, hồ sơ lưu trữ và các tọa độ được ghi trong tài liệu thời chiến.

Từ những dữ liệu này, nhóm nghiên cứu sử dụng công nghệ để chồng ghép bản đồ quân sự với ảnh vệ tinh và bản đồ địa hình hiện đại, đồng thời đối chiếu thông tin giữa nhiều nguồn tư liệu nhằm phục dựng vị trí các đơn vị từng hoạt động và những khu vực có khả năng chôn cất liệt sĩ. Những kết quả đó đang trở thành nguồn tham khảo quan trọng, hỗ trợ cơ quan chức năng khoanh vùng tìm kiếm, xác minh thân nhân và thu nhận mẫu ADN đối chứng.

Mỗi hài cốt liệt sỹ gợi thêm những dữ liệu thiếu khuyết

"Nhiều người nghĩ chiến tranh đã kết thúc từ lâu, nhưng với chúng tôi, mỗi bộ hồ sơ vẫn còn chứa rất nhiều thông tin chưa được giải mã", TS Alex Võ Đình Thái chia sẻ.

Trong hồ sơ quân đội Mỹ, nhiều tài liệu thu giữ trên chiến trường đều đi kèm các tọa độ sáu chữ số. Sau hơn nửa thế kỷ, nhiều dòng suối đã đổi dòng, đường mòn bị xóa dấu, địa hình thay đổi bởi thiên nhiên và quá trình phát triển. Nếu chỉ đối chiếu với bản đồ hiện nay, rất khó xác định chính xác vị trí từng được ghi trong hồ sơ. Vì vậy, các nhà nghiên cứu phải phục dựng lại không gian chiến trường bằng cách kết nối bản đồ quân sự thời chiến với dữ liệu địa lý hiện đại.

Nhưng công việc của họ không dừng ở việc tìm lại một tọa độ. Từ hơn 2,7 triệu trang nhật ký, thư từ, sơ đồ đơn vị và tài liệu quân sự đã được số hóa, nhóm nghiên cứu còn phục dựng danh sách các đơn vị từng hoạt động tại từng địa bàn. 

TS Alex Võ Đình Thái gọi đây là "chìa khóa vàng", bởi khi xác định được đơn vị gắn với một khu vực cụ thể, cơ quan chức năng Việt Nam có thể chủ động khoanh vùng gia đình liệt sĩ để thu nhận mẫu ADN đối chứng, thay vì phải tìm kiếm trong phạm vi hàng triệu người dân.

Theo TS Alex Võ Đình Thái, điều giá trị nhất của quá trình số hóa không chỉ là lưu giữ tài liệu. Quan trọng hơn, dữ liệu giúp các nguồn thông tin vốn nằm tách biệt suốt nhiều thập kỷ có thể "đối thoại" với nhau.

Một sơ đồ tác chiến có thể bổ sung cho nhật ký đơn vị. Một bản đồ quân sự của phía Mỹ có thể kiểm chứng thông tin từ hồ sơ Việt Nam. Một tọa độ trong báo cáo hành quân có thể trở thành căn cứ để lực lượng quy tập khoanh vùng tìm kiếm trên thực địa.

Đó là công việc diễn ra âm thầm phía sau màn hình máy tính nhưng lại quyết định rất lớn đến khả năng tìm thấy những người đã nằm lại nơi chiến trường. Bởi, theo vị Tiến sĩ người gốc Việt, muốn đưa một liệt sĩ trở về, trước hết phải biết họ có thể đang ở đâu. Và để trả lại tên cho một người lính, dữ liệu lịch sử mới chỉ là mảnh ghép đầu tiên của cả bức tranh.

Phía sau những tọa độ vừa được phục dựng vẫn còn một câu hỏi khó hơn là làm sao chứng minh người nằm dưới phần mộ ấy là ai?

Nếu nhân chứng, đồng đội, các nhà nghiên cứu lịch sử giúp trả lời câu hỏi liệt sĩ có thể đang nằm ở đâu, thì khi những bộ hài cốt được đưa lên khỏi lòng đất, quyền lên tiếng lại thuộc về khoa học. Nhưng khác với hình dung của nhiều người, không có cách nào mà chỉ một mẫu xương đủ chất lượng đưa vào giám định có thể hiện tên người đã khuất. 

Kết quả giám định ADN chỉ là một mắt xích trong hành trình xác định danh tính liệt sĩ. Để một mẫu hài cốt vô danh có thể trở về đúng tên tuổi, kết quả phân tích ấy phải được đối chiếu với dữ liệu của thân nhân, hồ sơ người có công, thông tin quy tập, cơ sở dữ liệu dân cư và các tài liệu lịch sử đã được số hóa. Chỉ khi những nguồn dữ liệu độc lập cùng hội tụ và xác nhận lẫn nhau, danh tính của một liệt sĩ mới có đủ căn cứ để được khẳng định.

Theo TS Thomas Parsons, chuyên gia ADN pháp y đang cộng tác với Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP), thách thức lớn nhất hiện nay không còn chỉ nằm ở việc tách được ADN từ những mẫu hài cốt đã nằm trong lòng đất hơn nửa thế kỷ. Điều quan trọng hơn là xây dựng một hệ thống đủ khả năng kết nối kết quả giám định với các nguồn dữ liệu liên quan và tạo ra sự phối hợp giữa những cơ quan cùng tham gia quá trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính. Chỉ khi đó, những tiến bộ của công nghệ mới có thể phát huy trọn vẹn giá trị.

"Công nghệ có thể đọc được thông tin di truyền từ hài cốt. Nhưng để xác định danh tính, chúng ta luôn cần dữ liệu của người thân và một quy trình kiểm chứng nhiều tầng", TS Thomas nói.

Những mảnh ghép dữ liệu chờ hàng chục năm để gặp nhau

Cùng với việc phục dựng chiến trường phục vụ việc tìm kiếm người đã khuất, một cuộc phục dựng khác cũng trong cuộc chạy đua gấp rút. Đó là phục dựng các mối quan hệ huyết thống. Ở nhiều địa phương, cán bộ ngành Nội vụ, Công an cơ sở, chính quyền cấp xã cùng rà soát từng hồ sơ liệt sĩ, lần theo từng nhánh gia phả để xác định ai là người còn đủ điều kiện cho mẫu đối chứng.

Có những gia đình tưởng như không còn hy vọng bởi mẹ liệt sĩ đã mất từ lâu. Nhưng sau nhiều vòng xác minh, lực lượng chức năng tìm được người cháu ngoại của một người chị ruột cùng mẹ với liệt sĩ. Mẫu ADN ấy tiếp tục trở thành một mắt xích mới trong ngân hàng dữ liệu.

Có trường hợp phải mất nhiều tháng chỉ để trả lời một câu hỏi tưởng như rất đơn giản, rằng người này có thực sự cùng huyết thống theo dòng mẹ với liệt sĩ cần tìm kiếm hay không. Và đằng sau mỗi kết quả đối sánh thành công vì thế không chỉ là thành tựu của phòng thí nghiệm. Đó thực sự là kết quả của quá trình ghép nối hàng nghìn mảnh dữ liệu vốn nằm rải rác ở nhiều cơ quan, nhiều địa phương, thậm chí nhiều quốc gia.

TS Alex Võ Đình Thái cho rằng, nếu trước đây mỗi nguồn tư liệu gần như tồn tại độc lập, thì hiện nay giá trị lớn nhất của chuyển đổi số là tạo ra khả năng kết nối. Một bản đồ chiến trường không còn chỉ để nghiên cứu lịch sử có thể trở thành căn cứ để khoanh vùng tìm kiếm. Một hồ sơ quân nhân không chỉ phục vụ lưu trữ có thể giúp xác định đơn vị chiến đấu, thu hẹp phạm vi xác minh thân nhân. Một mẫu ADN chưa đối sánh được hôm nay cũng không có nghĩa sẽ vô giá trị trong tương lai. Bởi mỗi ngày, cơ sở dữ liệu lại được bổ sung thêm những mảnh ghép mới.

"Có những dữ liệu phải chờ nhau hàng chục năm mới gặp được nhau", ông nói.

Đó là lý do những lực lượng tham gia "Chiến dịch 500 ngày đêm" không xem việc lấy mẫu ADN hay số hóa tài liệu là việc hoàn thành một chỉ tiêu. Thực tế, mỗi mẫu sinh phẩm được lưu giữ, mỗi trang hồ sơ được số hóa, mỗi tọa độ được phục dựng… đều có thể là mảnh ghép còn thiếu của một trường hợp chưa thể xác định ở thời điểm hiện tại.

Ghép từng mảnh để nối toàn bộ bức tranh, đó cũng là điều khiến “Chiến dịch 500 ngày đêm” lần nà khác biệt. Lần đầu tiên, hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ không phải là những công việc đơn lẻ, diễn ra song song mà từ lực lượng quy tập trên thực địa, các cơ quan lưu trữ, ngành Nội vụ, lực lượng Công an, các đơn vị công nghệ sinh học đến những nhà nghiên cứu lịch sử ở nước ngoài đều đang tham gia vào chuỗi dữ liệu. Mỗi đơn vị nắm giữ một mảnh ghép để khi kết nối những mảnh ghép, thứ xuất hiện không chỉ là một kết quả giám định. 

Đó là những cái tên để thay cho dòng chữ "liệt sĩ chưa xác định được thông tin" trên bia mộ, để khép lại cuộc tìm kiếm đã kéo dài hơn nửa thế kỷ.

Nội dung: Hằng T. Nguyễn

Thiết kế: Thuỷ Tiên