7. Tiểu sử Phan Đăng Lưu

Phan Đăng Lưu sinh ngày 5 tháng 5 năm 1902 tại xã Tràng Thành (nay là xã Hoa Thành), huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An. Ngay từ thuở nhỏ, ông đã được giáo dục toàn diện khi học chữ Hán, chữ Quốc ngữ và chữ Pháp. Sau khi hoàn thành chương trình cao đẳng tiểu học tại Huế, ông thi đỗ và theo học tại Trường Canh nông thực hành ở Tuyên Quang. Sau khi tốt nghiệp, ông được điều động làm việc tại nhiều địa phương trên cả nước, bao gồm cả vùng đất Tây Nguyên. Tuy nhiên, do tinh thần phản kháng và các "hoạt động chống đối, vô kỷ luật" chống lại sự áp bức, ông đã bị sa thải. Trở về Nghệ An, Phan Đăng Lưu có cơ hội gặp gỡ những người đồng chí cùng chí hướng. Ông tích cực tham gia vào Hội Phục Việt (sau này lần lượt đổi tên thành hội Hưng Nam và Đảng Tân Việt Cách mạng).

Ngày 21 tháng 11 năm 1930, Phan Đăng Lưu cùng 60 đảng viên Đảng Tân Việt bị tòa án Nam triều tại Vinh đưa ra xét xử. Ông bị kết án 3 năm tù khổ sai và bị đày biệt tích lên Buôn Mê Thuột. Dù sống trong cảnh lao tù nghiêm ngặt, ông vẫn kiên cường hoạt động, vận động các tù nhân khác học tiếng Êđê để triển khai công tác binh vận, đồng thời bí mật viết báo gửi ra ngoài nhằm tố cáo chế độ thực dân tàn bạo của Pháp. Chính vì tinh thần đấu tranh không mệt mỏi này, ông bị kẻ thù tăng án lên 5 năm tù khổ sai, bị cấm cố biệt lập trong xà lim và bị liệt vào danh sách những "thành phần đặc biệt nguy hiểm".

Giữa năm 1936, sau khi mãn hạn tù, Phan Đăng Lưu bị đưa về quản thúc tại Huế. Không chịu khuất phục, ông tiếp tục dấn thân vào con đường cách mạng và có những đóng góp xuất sắc trong việc lãnh đạo các cuộc vận động hợp pháp lẫn nửa hợp pháp tại Trung Kỳ. Tiêu biểu là phong trào Đông Dương Đại hội (1936), phong trào đấu tranh "đón" Gô-đa (Justin Godart) và Hội nghị báo giới Trung Kỳ. Trong thời gian này, ông trực tiếp chỉ đạo các tờ báo tiến bộ như Sông Hương tục bản, Dân, đồng thời đặt bút viết nhiều tác phẩm có giá trị sâu sắc về lý luận chính trị và lý luận văn học.

Tháng 11 năm 1939, nhờ những cống hiến to lớn, ông được bầu bổ sung vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương và được tổ chức tin tưởng phân công vào Nam chỉ đạo phong trào cách mạng Nam Kỳ.

Tháng 7 năm 1940, Xứ ủy Nam Kỳ họp và đề ra chủ trương phát động khởi nghĩa vũ trang. Với tư cách là đại diện của Trung ương Đảng đến tham dự, Phan Đăng Lưu đã sáng suốt khuyên Xứ ủy nên kiên nhẫn chờ đợi chỉ thị chính thức từ Trung ương. Ngay sau đó, ông lập tức ra Bắc tham dự Hội nghị Trung ương lần thứ 7 và nhận được chỉ thị tối quan trọng là phải hoãn cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ lại.

Ngày 9 tháng 11 năm 1940, Hội nghị Trung ương bế mạc. Trên đường quay trở lại miền Nam để truyền đạt mệnh lệnh, Phan Đăng Lưu đã bị mật thám Pháp mai phục và bắt giữ vào đêm 22 tháng 11 năm 1940. Do ông chưa kịp chuyển giao chỉ thị hoãn lệnh của Trung ương, cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ đã chính thức bùng nổ vào ngày hôm sau, ngày 23 tháng 11 năm 1940.

Trong phiên tòa đại hình xét xử tại Sài Gòn vào ngày 3 tháng 3 năm 1941, thực dân Pháp đã kết án tử hình Phan Đăng Lưu. Ngày 26 tháng 8 năm 1941, người chiến sĩ cách mạng kiên trung ấy đã anh dũng ngã xuống trước họng súng quân thù tại pháp trường Bà Điểm, Hóc Môn, cùng các đồng chí lãnh đạo xuất sắc khác của Đảng là Nguyễn Văn Cừ, Nguyễn Thị Minh Khai, Hà Huy Tập và Võ Văn Tần.

Để ghi nhớ và vinh danh những cống hiến vĩ đại của nhà cách mạng tiền bối Phan Đăng Lưu, tên của ông đã trang trọng được đặt cho nhiều đường phố, địa danh và trường học tại khắp các tỉnh, thành phố lớn trên cả nước như: Hà Nội, Hải Dương, Hải Phòng, Yên Bái, Ninh Bình, Nghệ An, Thừa Thiên - Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hòa, Lâm Đồng, Thành phố Hồ Chí Minh, Bà Rịa - Vũng Tàu, Cần Thơ, Kiên Giang và Phú Yên.