Ama Thuột – người tù trưởng gắn với tên gọi Buôn Ma Thuột
Ama Thuột là tù trưởng người Êđê, có uy tín lớn trong vùng cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX. Tên ông được dùng để gọi buôn làng do ông cai quản – Buôn Ma Thuột (làng của cha Y Thuột) – và dần trở thành tên của cả vùng đất, thủ phủ Đắk Lắk. Dù tư liệu về năm sinh, năm mất, cuộc đời cá nhân còn rất ít, trong ký ức người Êđê, ông vừa là người đứng đầu buôn làng có thế lực, vừa là nhân vật “bản lề” trong giai đoạn thực dân Pháp đặt nền cai trị, lập đại lý hành chính Đắk Lắk tại buôn của ông
Nhắc đến Buôn Ma Thuột hôm nay, người ta nghĩ tới những con đường rợp bóng cây cà phê, những ngã sáu rộn ràng, những khu phố hiện đại giữa cao nguyên. Nhưng ít ai biết, tên gọi “Buôn Ma Thuột” bắt đầu từ tên của một con người cụ thể: Ama Thuột – người tù trưởng Êđê từng cai quản một buôn làng nhỏ bên dòng suối Ea Tam vào cuối thế kỷ XIX.
Theo những nghiên cứu hiện có, đặc biệt là của Tiến sĩ Lương Thanh Sơn (Bảo tàng Đắk Lắk), gốc gác câu chuyện bắt đầu từ Y Mun H’Đơk – một người đàn ông Êđê sinh ra ở buôn Ky. Ông thuộc dòng họ H’Đơk, vốn là chủ bến nước – vị trí có uy tín trong buôn làng. Tuy nhiên, theo luật mẫu hệ Êđê, quyền thừa kế bến nước, nhà dài thường thuộc về phụ nữ nên Y Mun không được thừa kế trực tiếp. Ông kết hôn với con gái tù trưởng Ama Blơi (Y Ngut H’Đơk) – người nổi tiếng trong vùng trước khi người Pháp đặt chân tới đây – và về ở buôn Ako Siêr, được chọn làm khoa pin ea, tức người đứng đầu buôn.
Hai vợ chồng Y Mun không có con ruột. Họ nhận Y Thuột và H’Tế – cháu thuộc dòng họ Niê Buôn Kmriêk ở buôn Ako Siêr – làm con nuôi. Từ đó, người trong buôn bắt đầu gọi ông là Ama Y Thuột (cha của Y Thuột). Trong tiếng Êđê, “Buôn Ma Thuột” nghĩa là “làng của cha Y Thuột”, về sau nói tắt thành tên buôn, rồi tên vùng đất.
Cuối thế kỷ XIX, buôn của Ama Thuột là một làng Êđê Kpă với khoảng 50 nhà dài, mỗi nhà 30–40 người, nằm bên suối Ea Tam. Vào thời điểm ấy, buôn chỉ là một điểm dân cư giữa rừng, nhưng nhờ vị trí trung tâm, đất đỏ bằng phẳng, lại là nơi hội tụ nhiều đường mòn, nó sớm trở thành buôn lớn của cả vùng. Tù trưởng Ama Thuột – người đứng đầu buôn – vì thế có ảnh hưởng lớn không chỉ với người trong làng mà cả với các buôn lân cận.
Trong khi đó, thực dân Pháp sau khi chiếm Nam Kỳ, Trung Kỳ đã bắt đầu dòm ngó Tây Nguyên. Năm 1899, chúng lập Đại lý tại Buôn Đôn, dựa vào Khunjunop – một vua săn voi – để làm thí điểm bình định vùng cao nguyên. Tuy nhiên, Buôn Đôn xa trung tâm, lại gần biên giới Lào, Campuchia, thường xuyên bị cướp bóc, khiến Bourgeois – viên công sứ phụ trách – không yên tâm. Ở phía hạ lưu Krông Ana, những nỗ lực mua chuộc các tù trưởng Êđê Bih của Pháp lại bị chặn đứng bởi phong trào kháng chiến do N’Trang Gưh lãnh đạo.
Bị “chặn cửa” ở phía nam, thực dân Pháp chuyển hướng lên vùng Êđê Kpă ở trung tâm cao nguyên – nơi buôn của Ama Thuột tọa lạc. Nằm trên cao nguyên đất đỏ, giữa mạng lưới đường mòn nối các hướng, lại xa các vùng kháng chiến mạnh, Buôn Ma Thuột hiện lên như điểm lý tưởng để đặt một trung tâm hành chính mới. Để làm được điều đó, chúng phải thu phục bằng được tù trưởng có ảnh hưởng lớn nhất vùng này – Ama Thuột.
Tư liệu hiện nay cho thấy, quan Pháp Sabatier và bộ máy thuộc địa đã sử dụng đủ loại thủ đoạn: từ ve vãn, hứa hẹn miễn sưu, miễn xâu, cho buôn của ông khỏi phải đưa dân đi làm đường, đến dọa dẫm, gây sức ép. Cuối cùng, trước sức ép quân sự và chính trị, Ama Thuột đồng ý cho Pháp lập đại lý hành chính ngay trong buôn của mình, đổi lại là những nhượng bộ nhất định cho buôn làng. Ngày 22/11/1904, Toàn quyền Đông Dương ban hành Nghị định thành lập Đại lý hành chính Đắk Lắk, đặt tại Buôn Ma Thuột, thuộc quyền Khâm sứ Trung Kỳ. Từ đó, Buôn Ma Thuột trở thành thủ phủ của Đắk Lắk và là trung tâm của toàn Tây Nguyên dưới ách cai trị của Pháp.
Về cuộc đời riêng của Ama Thuột, tư liệu chính thống rất ít. Một du khách người nước ngoài từng ghi lại rằng ông đã dự “đám tang của Ama Thuột”, người tù trưởng chết trong một vụ cháy nhà mùa nóng; linh cữu được đưa đi bằng voi, ngựa, di chuyển vài kilômét – chi tiết cho thấy vị thế đặc biệt của ông trong cộng đồng. Năm sinh, năm mất cụ thể đến nay vẫn chưa được xác định.
Dẫu vậy, trong tâm thức đồng bào Êđê, Ama Thuột vẫn được nhớ như một tù trưởng có uy tín, gắn với buôn làng đầu tiên và với tên gọi của vùng đất. Câu chuyện về ông không phải là câu chuyện của một anh hùng chống ngoại xâm theo nghĩa kinh điển, mà là câu chuyện phức tạp của một người đứng đầu buôn làng bản địa trong giai đoạn lịch sử đầy biến động, khi làn sóng thực dân tràn đến cao nguyên. Chính từ buôn làng nhỏ do ông cai quản mà cái tên “Buôn Ma Thuột” đã ra đời, đi cùng lịch sử vùng đất suốt hơn trăm năm qua.
