ÁNH ĐÈN DẦU CHE KÍN DƯỚI ĐÁY CHUM

Thời ấy,
đèn không chỉ để soi.

Đèn còn là thứ
có thể gọi bom về làng.

Ánh sáng trở thành kẻ thù

Ban đêm, máy bay địch dò tìm ánh sáng.

Chỉ một đốm nhỏ cũng đủ làm mục tiêu.

“Đèn sáng là nguy,” bà Nguyễn Thị Mão nói.
“Không ai dám thắp bừa.”

Không thể sống hoàn toàn trong tối

Nhưng tắt đèn hẳn cũng không được.

Có người ốm.
Có trẻ con.
Có việc cần làm trong đêm.

“Phải có chút sáng,” bà kể,
“nhưng không được để lộ.”

Chiếc chum nước trong bếp

Mỗi nhà đều có chum nước.

To, dày, đặt sát vách bếp.

Người làng nghĩ ra cách
đặt đèn dầu xuống đáy chum.

Che ánh sáng bằng đất nung

Chum gốm dày chặn ánh sáng hắt ra ngoài.

Miệng chum che thêm nắp, phủ vải ướt.

“Nhìn ngoài không thấy gì,” bà Mão nói.

Trong nhà vẫn đủ sáng để nhìn mặt nhau.

Đèn thắp mà như không

Ngọn đèn cháy nhỏ.

Lửa thấp, tim đèn vặn xuống hết cỡ.

“Chỉ đủ thấy tay mình,” bà kể.

Không ai dám làm rơi chum.

Cả làng cùng một cách

Không cần phổ biến bằng văn bản.

Nhà nọ nhìn nhà kia mà làm theo.

“Nhà nào cũng có chum che đèn,” bà nói.

Đó là kinh nghiệm truyền miệng của làng.

Đêm dài trong ánh sáng yếu

Ngồi quanh chum đèn,
mọi người nói rất khẽ.

Không ai dám đứng lên đột ngột.

“Đụng vào chum là tim thót,” bà nhớ.

Tiếng máy bay đến gần

Khi nghe tiếng ù ù trên đầu,
đèn được vặn nhỏ hơn nữa.

Có nhà tắt hẳn.

“Chờ máy bay qua mới thắp lại,” bà kể.

Ánh sáng giữ sự sống

Nhờ ánh đèn dưới đáy chum,
người làng chăm được người ốm,
dỗ được trẻ con,
chuẩn bị được đồ ăn trong đêm.

“Không có đèn là khổ lắm,” bà nói.

Một chi tiết nhỏ, một làng được giữ

Không súng, không lệnh.

Chỉ là một chiếc chum và ngọn đèn dầu.

Nhưng đã giúp cả làng
giữ được bóng tối an toàn.

Ký ức theo suốt đời

Sau này có điện, có đèn sáng trưng.

Nhưng mỗi lần nhìn chum nước cũ,
bà Mão lại nhớ.

“Nhớ cái đèn giấu dưới đáy chum,” bà nói.

Ánh sáng của sự sống còn

Ánh đèn dầu che kín dưới đáy chum
không chỉ là ánh sáng sinh hoạt,
mà là ánh sáng của sự sống còn
trong những đêm chiến tranh khốc liệt.