Anh hùng Hà Văn Mao

Hà Văn Mao xuất thân từ dòng họ quan lang Hà Công có thế lực tại vùng Mường Khô, cháu nội của Hộ quận công Hà Công Thái - võ tướng thời Nguyễn. Được giáo dục cả văn lẫn võ, ông sớm thể hiện năng lực lãnh đạo và kế thừa chức thổ ty của cha, được nhân dân kính trọng .

Sau khi triều đình Huế ký hiệp ước Patơnốt (1884), Hà Văn Mao tập hợp dân binh Mường và người Việt khởi nghĩa chống Pháp. Ông xây dựng căn cứ tại Điền Lư, Mường Khô, và phối hợp cùng các lãnh tụ như Cầm Bá Thước, Trần Xuân Soạn, Phạm Bành và Đinh Công Tráng tổ chức căn cứ Mã Cao liên kết với Ba Đình, trở thành một mắt xích quan trọng trong chiến tuyến chống Pháp ở Bắc Trung Bộ .

Nghĩa quân Hà Văn Mao nhiều lần đánh thắng quân Pháp tại Thanh Hóa, gây tổn thất nặng nề cho địch. Khi căn cứ Mã Cao thất thủ, ông rút về vùng núi tiếp tục kháng chiến. Năm 1887, trước nguy cơ bị bắt, ông chọn tự sát để giữ trọn khí tiết. Truyền thuyết địa phương kể rằng nơi ông mất sau này trở thành vị trí của Trường THPT Hà Văn Mao, mang tên ông để tưởng nhớ .

Ngày nay, Hà Văn Mao được tôn vinh là anh hùng dân tộc của đồng bào Mường Thanh Hóa. Hằng năm, lễ hội Mường Khô (mùng 10 tháng Giêng) diễn ra tại đền thờ Hà Công Thái – nơi nhân dân tưởng niệm ông cùng các bậc tiền nhân kháng Pháp