Anh hùng Lao động Hồ Giáo – người nông dân Quảng Ngãi làm nên kỳ tích từ những đàn trâu, đàn bò

Trong lịch sử những người con Quảng Ngãi được cả nước biết đến, Hồ Giáo là một trường hợp đặc biệt. Ông không phải vị tướng ngoài chiến trường, cũng không phải nhà khoa học làm việc trong phòng thí nghiệm. Ông đi lên từ một người nông dân nghèo, gắn cả cuộc đời với đồng cỏ, đàn gia súc và công việc chăn nuôi. Chính từ những công việc tưởng như bình dị ấy, ông đã tạo nên những thành tích đặc biệt đến mức hai lần được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động, vào các năm 1966 và 1986.

Hồ Giáo quê ở xã Tịnh Sơn, huyện Sơn Tịnh, Quảng Ngãi. Tuổi thơ của ông gắn với một làng quê nghèo. Có tư liệu cho biết từ năm 12 tuổi, ông đã phải đi chăn trâu thuê. Năm 1948, khi mới 18 tuổi, ông tham gia Việt Minh tại địa phương. Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông tập kết ra miền Bắc và công tác tại Sư đoàn 350, làm nhiệm vụ bảo vệ Hà Nội.

Nhưng bước ngoặt lớn trong cuộc đời Hồ Giáo đến vào năm 1960, khi ông chuyển sang công tác chăn nuôi tại Nông trường Ba Vì, Hà Tây. Ở đây, người nông dân Quảng Ngãi bắt đầu thể hiện một năng lực đặc biệt: hiểu con vật, hiểu đồng cỏ và không ngừng tìm cách cải tiến phương pháp chăn nuôi. Ông nghiên cứu kỹ thuật thụ tinh nhân tạo cho heo, chăm sóc, chữa bệnh cho heo và bò, góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi. Những thành quả ấy đưa tên tuổi Hồ Giáo vượt khỏi phạm vi một nông trường. Năm 1966, ông lần đầu tiên được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.

Điều đặc biệt là danh hiệu ấy không khiến Hồ Giáo dừng lại. Sau ngày đất nước thống nhất, ông tiếp tục được điều động vào miền Nam, công tác tại Trung tâm Nghiên cứu trâu và đồng cỏ miền Đông Nam Bộ ở Sông Bé. Tại đây, cuộc đời ông lại gắn với một giống vật nuôi mới: trâu Murrah (Mura).

Năm 1977, Việt Nam tiếp nhận đàn trâu Murrah từ Ấn Độ. Hồ Giáo được giao nhiệm vụ chăm sóc, nuôi dưỡng và nhân giống. Trong đàn trâu ấy có những con được trao tặng trong quan hệ ngoại giao giữa hai nước, trong đó có hai con do Thủ tướng Ấn Độ Indira Gandhi tặng Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Công việc tưởng như chỉ là chăm trâu, nhưng để biến một đàn trâu ngoại nhập thành nguồn giống có thể phát triển ở Việt Nam là cả một quá trình đòi hỏi kinh nghiệm, sự kiên trì và kỹ thuật.

Hồ Giáo đã dành nhiều năm để chăm sóc và nhân giống đàn trâu này. Thành quả cuối cùng rất ấn tượng: đàn trâu Murrah phát triển mạnh, có những con đạt trọng lượng khoảng một tấn. Với những đóng góp nổi bật ấy, ông tiếp tục được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động lần thứ hai năm 1986. Ông trở thành người đặc biệt trong ngành chăn nuôi khi hai lần được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động cho những thành tích trong lĩnh vực chăn nuôi gia súc.

Nhưng có lẽ câu chuyện đẹp nhất về Hồ Giáo lại bắt đầu khi ông trở về quê.

Sau khi nghỉ công tác, ông về Quảng Ngãi. Theo lời kể được báo chí ghi lại, cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã giao cho ông 15 con trâu Murrah, với mong muốn ông đem giống trâu này về quê nhân đàn, giúp người dân Quảng Ngãi phát triển chăn nuôi. Hồ Giáo tiếp tục gắn bó với đàn trâu tại vùng Nghĩa Hành.

Điều đáng quý là dù đã mang danh hiệu Anh hùng, ông vẫn sống và làm việc hết sức bình dị. Một phóng sự của Dân trí năm 2008 kể rằng khi tìm gặp ông tại trại giống ở Hành Thuận, phóng viên không thấy ông trong phòng làm việc hay một nơi trang trọng nào. Ông đang cắt cỏ cho đàn trâu giữa trời nắng, người ướt đẫm mồ hôi. Đến giờ cho trâu ăn, ông tự mình vác bó cỏ vào chuồng.

Hình ảnh ấy có lẽ nói lên nhiều hơn những danh hiệu. Anh hùng Hồ Giáo vẫn là một người nông dân. Ông không coi việc chăm trâu, cắt cỏ là công việc thấp kém. Ngược lại, ông biến chính công việc ấy thành một nghề khoa học, biến kinh nghiệm lao động thành tri thức và biến một đàn gia súc thành nguồn lực cho sản xuất.

Tên tuổi Hồ Giáo từng đi vào văn học và nghệ thuật. Nhà thơ Tố Hữu viết tác phẩm Gặp anh Hồ Giáo năm 1972; hình tượng của ông cũng được cho là nguồn cảm hứng cho nhân vật Nhẫn trong tác phẩm Cỏ non của nhà văn Hồ Phương. Đặc biệt, hình ảnh người chăn nuôi Hồ Giáo từng xuất hiện trong sách giáo khoa qua bài “Đàn bê của anh Hồ Giáo”, khiến tên ông trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh.

Không chỉ là một người lao động giỏi, Hồ Giáo còn từng là đại biểu Quốc hội các khóa IV, V và VI. Nhưng dù bước vào nghị trường hay đứng giữa đồng cỏ, ông vẫn giữ hình ảnh của một người lao động chân chất. Báo chí từng nhận xét ông là một người anh hùng sống rất lặng lẽ.

Ngày 14 tháng 10 năm 2015, Anh hùng Lao động Hồ Giáo qua đời tại nhà riêng ở phường Quảng Phú, thành phố Quảng Ngãi. Ông ra đi sau một cuộc đời dài gắn với cách mạng, sản xuất và ngành chăn nuôi Việt Nam.

Nhìn lại cuộc đời Hồ Giáo, có một điều rất đáng suy ngẫm: anh hùng không nhất thiết phải được tạo nên giữa tiếng súng. Có người trở thành anh hùng bằng cách cầm súng chiến đấu; có người trở thành anh hùng bằng cách nghiên cứu, lao động và tạo ra những giá trị thiết thực cho đất nước. Hồ Giáo thuộc về nhóm thứ hai.

Từ một cậu bé từng đi chăn trâu thuê ở quê nghèo Quảng Ngãi, ông đã trở thành người hai lần được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động; từ những đồng cỏ Ba Vì đến đàn trâu Murrah ở miền Đông Nam Bộ rồi trở về quê hương Nghĩa Hành, cuộc đời ông gần như chưa bao giờ rời khỏi những con vật mà ông yêu quý.

Có lẽ vì thế mà khi nhắc đến Hồ Giáo, người ta không chỉ nhớ một Anh hùng Lao động. Người ta nhớ một người nông dân đã dành cả đời để chứng minh rằng, nếu lao động bằng trí tuệ, bằng lòng say mê và bằng sự tận tụy, thì ngay cả một bó cỏ, một đàn trâu cũng có thể góp phần làm nên lịch sử.