Anh hùng Lê Văn Sao - người con tiêu biểu trong phong trào yêu nước theo khuynh hướng dân chủ tư mới

Ông Lê Văn Sao sinh năm 1890, là con thứ ba của ông Lê Văn Đáng ở Hòa An, Cao Lãnh (nay là xã Hoa An, thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp). Lúc nhỏ học trường Tiểu học Pháp Việt (cấp sơ học) ở làng Mỹ Trà.

Năm 17 tuổi, ông cùng cha xuất dương qua ngã Xiêm La (Thái Lan) đến Trung Quốc rồi sang Nhật. Tại đây, ông theo học Trường Đông Á Đồng Văn. Năm 1908, đại bộ phận du học sinh trong phong trào bị trục xuất về nước, một số ít còn lại trốn sang Trung Quốc, trong đó có ông.

Sau một thời gian ở Trung Quốc, Lê Văn Sao xin được vào làm thủy thủ trên tàu S/S Ville d'Oran chạy tuyến Marseille sang các nước Viễn Đông. Ông đến Pháp vào khoảng năm 1915, liên hệ với các Việt kiều yêu nước có quan hệ với nhóm Phan Châu Trinh.

Năm 1919, ông gia nhập hội những người Việt Nam yêu nước của Nguyễn Ái Quốc. Là người có nhiều quyết tâm và nhiệt tình trong mọi hoạt động nên ông được Hội giao nhiều trọng trách và luôn thấy xuất hiện bên cạnh

Nguyễn Ái Quốc trong các báo cáo của mật thám. Một vài báo cáo sau đây, giúp chúng ta hình dung phần nào hoạt động của ông trong thời gian ở Pháp:

Báo cáo ngày 10/12/1919:

... Nguyễn Ái Quốc cùng đi với Lê Văn Sao đến nhà bác sĩ Trinh ở số nhà 47, đường Claude

Bernard lúc 18 giờ và ở đó đến 19 giờ 20. Từ nhà bác sĩ Trinh, anh quay về thư viện rồi đến nhà Trần Văn Quốc. Sau đó anh trở về nhà hồi 2o giờ 30".

Nhà mà báo cáo mật thám đề cập tức là nhà của luật sư Phan Văn Trường, số 6, đường Villa des Gobelins, Paris. Có thể thời gian này, Lê Văn Sao cùng ở chung với Nguyễn Ái Quốc trong ngôi nhà này.

Báo cáo ngày 16/12/1919:

"... Một người tên Ai Cam (hay Ac Cam) thợ ảnh ở Soissons đã đến nhà Nguyễn Ái Quốc, trọ lại mây ngày. Quốc và Ai Cam ra đi lúc 14 giờ 35 cùng với một phụ nữ An Nam trẻ tuổi... Họ lại đến Công ty Guilleminot ở nhà số 22 đường Chateâudun thì thấy Khánh Ký và Lê Văn Sao ở đó. Hồi 17 giờ 10, Quốc và Ai Cam rời khỏi nhà, mang theo một gói khá to, xuống tàu điện ngầm tại bên Le Poletier để trở về số 6, Gobelins...' Qua các báo cáo của mật thám cho thấy ông Lê Văn Sao đóng vai trò khá quan trọng trong Hội những người Việt Nam yêu nước, luôn hiện diện bên cạnh Nguyễn Ái Quốc, trong thời gian Người còn hoạt động ở Pháp (I917-1923).

Chỉ trong ngày 21/02/1922, mà có tới một báo cáo và một mật thơ của Chánh Thanh tra mật thám Marseille gỏi về Paris.

Báo cáo ngày 21/02/1922, ghi:

"Lê Văn Sao nấu bếp cho tàu S.S. Ville d'Oran của hãng vận tải Cie Havraice từ Madagasca đến cập bên mõm III Marseille, tàu này sẽ rời cảng Havre ngày 25/02/1922. Y có quen biết nhiều nhóm Cộng sản An Nam làm thủy thủ. Y được Quốc giao nhiệm vụ liên lạc, mang nhiều bản yêu sách năm 1919 của Nguyễn Ái Quốc rải ở các bến tàu mà y đến, nói chuyện với ai, y cũng trao bản yêu sách này"

Chánh Thanh tra mật thám Marseille, Josselme đã tổng hợp và báo cáo cho Khâm sứ Trung Kỳ về các vấn đề liên quan đến Lê Văn Sao:

"Thưa ông Khâm sứ,

Tôi xin hân hạnh gới đến ông 4 tấm ảnh của một nhóm 6 người Đông Dương.

Người này tên Lê Văn Sao hiện làm bếp trên tàu S.S. Ville d'Oran của hãng vận tải Cie Havraice tàu này vừa từ Madagasca đến cảng Marseille, hiện đậu ở môle III (Tàu này sẽ đi về hải cảng Harve ngày 25/02/1922). Về người đã ghi trên do Paris chỉ định (tức Lê Văn Sao) xin xem những ghi chú số 25, 39, 40, 81, 101. Lê Văn Sao là một người mà giới Cộng sản An Nam ai cũng biết vì do công việc di chuyển luôn của anh ta.

Với tư cách là công nhân làm trên các hãng tàu, Nguyễn Ái Quốc đã dùng anh làm công tác tuyên truyền ở các thuộc địa, có người An Nam. Anh ta đã làm kẻ truyền bá ở những hải cảng, nơi cảng tàu anh ta đi qua. Tại đây (Marseille) anh ta đã đưa một Bản yêu sách cho một người.

Tôi thấy cần phải báo cáo ngay tin này để ông biết hầu ông cho theo dõi anh ta ở cảng Havre về những liên lạc ở đây, đồng thời ở Paris khi anh ta trở về đây để báo cáo những công việc đã làm...".

Lá mật thư trên cho thấy rất rõ vai trò quan trọng của ông Lê Văn Sao trong "Hội những người Việt Nam yêu nước" ở thời điểm này.

Ông vừa là người liên lạc thân tín của Nguyễn Ái Quốc, được giao trọng trách mang các chỉ thị, thông tin đến các hội viên, vừa đảm nhận công tác tuyên truyền đường lối, chủ trương của Hội đến Việt kiều ở các hải cảng mà tàu ông cập bên.

Khoảng năm 1925, ông về hoạt động ở Trung Quốc và sau năm 1930 thì mất tích.!

Có thể nói, Lê Văn Sao là nhân vật tiêu biểu trong phong trào vận động yêu nước theo khuynh hướng dân chủ tư sản chuyển sang khuynh hướng dân chủ mới và là nhân vật duy nhất ở Đồng Tháp hoạt động kề cận với Nguyễn Ái Quốc trong những năm tháng tìm đường cứu nước.