Anh hùng liệt sĩ Nguyễn Thị Út - Út tịch

Có những người mẹ cầm súng ra chiến trường, nhưng trái tim vẫn luôn hướng về những đứa con thơ. Có những người mẹ phải rời xa con để làm nhiệm vụ, rồi mãi mãi không thể trở về. Cuộc đời Anh hùng liệt sĩ Nguyễn Thị Út, người phụ nữ được nhân dân gọi bằng cái tên thân thương Út Tịch, là câu chuyện về một người mẹ như thế.

1. Từ tuổi thơ cơ cực đến con đường cách mạng

Nguyễn Thị Út sinh ngày 19 tháng 4 năm 1931 tại Tam Ngãi, vùng đất Cầu Kè, Trà Vinh trước đây, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long. Tuổi thơ của chị gắn với cảnh nghèo khó, phải đi ở đợ từ khi còn nhỏ. Những năm tháng cơ cực ấy đã hun đúc trong người con gái Nam Bộ một tinh thần mạnh mẽ, ý chí phản kháng trước áp bức và khát vọng được sống một cuộc đời tự do.

Khi cách mạng đến với quê hương, Nguyễn Thị Út tham gia hoạt động, từng bước đảm nhận những nhiệm vụ từ giao liên, trinh sát đến trực tiếp chiến đấu. Chị không đứng ngoài cuộc đấu tranh của dân tộc mà chọn góp sức mình vào phong trào cách mạng ngay trên mảnh đất quê hương.

Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, chị tham gia nhiều trận đánh, góp phần cùng đồng đội chiến đấu chống địch, thu vũ khí và vận động binh lính đối phương. Theo tư liệu về thành tích của chị, Nguyễn Thị Út đã tham gia 23 trận lớn nhỏ, góp phần tiêu diệt và làm tan rã lực lượng địch, thu được nhiều vũ khí.

Năm 1965, chị được tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Người phụ nữ từng trải qua tuổi thơ cơ cực ấy đã trở thành một nữ chiến sĩ kiên cường, được đồng đội và nhân dân yêu quý.

Nhắc đến Út Tịch, người ta thường nhớ đến câu nói nổi tiếng: “Còn cái lai quần cũng đánh”. Câu nói mộc mạc mà đanh thép ấy thể hiện tinh thần chiến đấu không khuất phục, ý chí bảo vệ quê hương của người phụ nữ Nam Bộ trong những năm tháng chiến tranh.

Nhưng đằng sau người nữ anh hùng ấy còn có một vai trò thiêng liêng khác: chị là một người mẹ.

2. Người mẹ giữa hai nhiệm vụ thiêng liêng

Trong chiến tranh, làm mẹ đã khó, làm một người mẹ có nhiều con nhỏ mà vẫn tham gia hoạt động cách mạng lại càng nhiều gian nan.

Nguyễn Thị Út cùng chồng là Lâm Văn Tịch xây dựng gia đình, nuôi dạy các con trong hoàn cảnh đất nước còn chìm trong khói lửa. Những đứa trẻ lớn lên giữa thời chiến, có khi phải xa cha, xa mẹ vì yêu cầu công tác. Cuộc sống gia đình không thể bình yên như bao mái nhà khác, bởi chiến tranh luôn hiện diện trong từng quyết định, từng cuộc chia tay và từng lần đoàn tụ.

Chị Út vừa là người mẹ chăm lo cho con, vừa là người chiến sĩ nhận nhiệm vụ của cách mạng. Hai vai trò ấy không tách rời nhau. Chị chiến đấu vì quê hương, cũng là vì tương lai của những đứa con mình, vì mong muốn chúng được lớn lên trong một đất nước không còn tiếng súng.

Nhà văn Nguyễn Thi đã khắc họa hình tượng chị qua tác phẩm Người mẹ cầm súng, một tác phẩm văn học cách mạng nổi tiếng. Từ cuộc đời của Út Tịch, hình ảnh người phụ nữ miền Nam hiện lên vừa gần gũi, bình dị, vừa mạnh mẽ và bất khuất. Đó là người mẹ có thể chăm chút cho con trong đời thường, nhưng cũng sẵn sàng đứng lên chiến đấu khi quê hương bị xâm lăng.

Điều khiến câu chuyện về chị trở nên đặc biệt không phải là người mẹ ấy không biết đau lòng khi xa con. Trái lại, chính vì là một người mẹ, chị càng thấu hiểu giá trị của sự sống, của mái ấm và của một tương lai bình yên. Nhưng trong hoàn cảnh chiến tranh, chị không thể chỉ sống cho riêng gia đình mình. Chị còn mang trên vai trách nhiệm đối với đồng đội, đồng bào và quê hương.

Đó là nỗi trăn trở của biết bao người mẹ trong thời chiến: yêu con nhưng vẫn phải làm nhiệm vụ; mong được ở bên gia đình nhưng không thể quay lưng trước vận mệnh của đất nước.

Không phải mọi cuộc chia ly đều có lời từ biệt. Có những lần người mẹ rời nhà đi làm nhiệm vụ mà không biết rằng mình sẽ không còn cơ hội trở về.

3. Buổi sáng cuối cùng của người mẹ cầm súng

Tháng 11 năm 1968, Nguyễn Thị Út nghỉ công tác để sinh người con út. Trong một khoảng thời gian ngắn ngủi, gia đình có dịp sum họp. Chồng chị, ông Lâm Văn Tịch, cũng trở về thăm vợ con. Những đứa trẻ ở bên cha mẹ, còn người mẹ vừa trải qua kỳ sinh nở, đang trong những ngày cần được nghỉ ngơi và chăm sóc.

Đó lẽ ra phải là những ngày bình yên hiếm hoi giữa cuộc chiến kéo dài.

Theo bài viết Những đứa con chị Út Tịch, 45 năm sau... đăng trên Báo Tuổi Trẻ, buổi sáng hôm ấy, trong căn chòi ở Gò Quao, các thành viên trong gia đình đang chuẩn bị bữa ăn. Một người con gái luộc hành cho mẹ, người cha hâm lại cá kho cho các con. Những công việc nhỏ bé, bình thường của một gia đình hiện lên giữa hoàn cảnh chiến tranh khốc liệt.

Rồi bom B-52 trút xuống.

Loạt bom đã cướp đi sinh mạng Nguyễn Thị Út và người con gái thứ ba của chị. Người mẹ vừa sinh con chưa bao lâu, người con gái còn trẻ, tất cả đều không thể thoát khỏi sự tàn khốc của chiến tranh. Những đứa trẻ khác bị thương, còn người cha phải tìm cách cứu các con giữa cảnh đổ nát.

Em bé út mới được 14 ngày tuổi may mắn sống sót sau trận bom. Nhưng từ giây phút ấy, đứa trẻ đã vĩnh viễn mất mẹ, còn những người con khác phải lớn lên với ký ức về một mái ấm bị chiến tranh phá vỡ.

Không có lời từ biệt nào được ghi lại để chúng ta biết người mẹ đã nghĩ gì trong những giây phút cuối cùng. Không ai có thể thay chị kể lại những điều chưa kịp nói với các con. Nhưng sự thật về cái chết của chị và người con gái đã đủ để nói lên sự nghiệt ngã của chiến tranh: ngay cả trong khoảnh khắc một gia đình được sum vầy, bom đạn vẫn có thể bất ngờ cướp đi tất cả.

Người mẹ cầm súng đã dành cả tuổi trẻ để chiến đấu cho quê hương, nhưng cuối cùng lại hy sinh ngay trong lúc đang ở bên gia đình.

Chị không thể nhìn thấy người con út lớn lên. Không thể tiếp tục chăm sóc những đứa trẻ còn thơ dại. Không thể chứng kiến các con trưởng thành, lập gia đình và sống trong những ngày đất nước hòa bình.

Những điều bình dị ấy đã mãi mãi nằm ngoài cuộc đời của chị.

4. Những đứa con lớn lên trong nỗi nhớ mẹ

Sau sự hy sinh của Nguyễn Thị Út, cuộc đời những người con của chị tiếp tục chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi chiến tranh. Các con phải sống xa nhau, có người được đưa về những địa phương khác, có người tiếp tục sống trong hoàn cảnh thiếu thốn và chia lìa.

Năm 1974, người chồng của chị, ông Lâm Văn Tịch, cũng hy sinh trong một trận chiến đấu. Gia đình từng có những năm tháng cha mẹ cùng các con chia nhau đi theo yêu cầu công tác, đến cuối cùng lại phải chịu cảnh mất cả cha lẫn mẹ.

Báo Tuổi Trẻ từng gặp lại những người con của chị Út sau 45 năm. Những đứa trẻ từng xuất hiện trong tác phẩm Người mẹ cầm súng và truyện ngắn Mẹ vắng nhà của nhà văn Nguyễn Thi nay đã trưởng thành. Họ vẫn nhớ về cha mẹ, vẫn nhắc lại những ký ức của một thời tuổi thơ bị chiến tranh chia cắt.

Có những mất mát không kết thúc khi tiếng súng ngừng vang. Chúng tiếp tục hiện diện trong những ngày giỗ, trong câu chuyện của anh chị em và trong những khoảng trống mà không ai có thể lấp đầy.

Người mẹ cầm súng đã trở thành biểu tượng của lòng dũng cảm, nhưng với những người con, chị trước hết vẫn là má Út của gia đình. Người mẹ từng nuôi dưỡng, chăm sóc và yêu thương các con, người đã không thể trở về sau một buổi sáng định mệnh.

Đằng sau danh hiệu anh hùng là một người mẹ có cuộc đời riêng, có những đứa con cần được chở che và có một gia đình phải gánh chịu nỗi đau quá lớn.

5. Từ người mẹ năm xưa đến bài học cho thế hệ hôm nay

Nguyễn Thị Út không sống đến ngày đất nước thống nhất. Chị không được tận mắt nhìn thấy quê hương bước vào thời kỳ hòa bình, cũng không thể chứng kiến những đứa con trưởng thành trong một đất nước không còn chiến tranh.

Nhưng cuộc đời và sự hy sinh của chị vẫn được lưu giữ qua những trang sách, những tư liệu lịch sử, những lời kể của người thân và đồng đội. Khu tưởng niệm nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Thị Út tại quê hương Tam Ngãi cũng là nơi để các thế hệ hôm nay tưởng nhớ người phụ nữ đã cống hiến cuộc đời mình cho cách mạng.

Nhắc đến Út Tịch, chúng ta không chỉ nhớ đến một nữ chiến sĩ gan dạ hay câu nói thể hiện ý chí chiến đấu bất khuất. Chúng ta còn nhớ đến người mẹ đã sống giữa những lựa chọn vô cùng khó khăn của thời chiến, người phụ nữ vừa mang trách nhiệm với quê hương vừa mang tình yêu dành cho các con.

Câu chuyện của chị nhắc chúng ta hiểu rằng chiến tranh không chỉ được đo bằng những trận đánh hay những vùng đất bị tàn phá. Chiến tranh còn được đo bằng số phận của những gia đình, bằng tuổi thơ không trọn vẹn của những đứa trẻ và bằng những người mẹ không thể nhìn thấy con mình trưởng thành.

Ngày hôm nay, khi được sống trong hòa bình, chúng ta có thể tự do học tập, làm việc, xây dựng gia đình và nuôi dưỡng những ước mơ của riêng mình. Những điều tưởng chừng bình thường ấy đã từng là niềm mong mỏi của biết bao người trong những năm tháng bom đạn.

Vì thế, tưởng nhớ những người đã hy sinh không chỉ là nhắc lại quá khứ. Đó còn là trách nhiệm của thế hệ hôm nay trong việc gìn giữ hòa bình, trân trọng tình thân, sống có ích và đóng góp cho cộng đồng.

Nguyễn Thị Út – người mẹ cầm súng của vùng đất Tam Ngãi – đã đi qua cuộc đời trong những năm tháng đầy khói lửa. Chị không thể ở bên các con đến ngày trưởng thành, nhưng câu chuyện về chị vẫn ở lại với đất nước, với quê hương và với những thế hệ chưa từng biết đến chiến tranh.

Có những người mẹ dành cả đời để nuôi con khôn lớn. Có những người mẹ phải rời xa con để thực hiện nhiệm vụ của mình. Và có những người mẹ mãi mãi không thể trở về, để lại cho con cái một khoảng trống không gì bù đắp được.

Út Tịch là một người mẹ như thế.

Nhớ về chị, chúng ta càng thấm thía giá trị của hòa bình, càng biết ơn những người đã hy sinh để đất nước có ngày hôm nay. Và hơn hết, chúng ta hiểu rằng phía sau mỗi danh hiệu anh hùng là một con người bằng xương bằng thịt, một gia đình với những yêu thương bình dị, cùng những mất mát mà lịch sử không bao giờ được phép lãng quên.

Người mẹ cầm súng đã nằm xuống, nhưng tình yêu quê hương, lòng can đảm và câu chuyện về cuộc đời chị vẫn tiếp tục sống trong ký ức của dân tộc.