Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phạm Xuân Ẩn
1. Thân thế & Thời niên thiếu
-Xuất thân: Sinh năm 1927 tại Biên Hòa trong một gia đình viên chức cao cấp (cha là kỹ sư công chánh, ông nội là hiệu trưởng được Vua ban Kim khánh). Quê gốc ở Hải Dương (nay thuộc Hải Phòng).
-Thời trẻ: Học tại Cần Thơ. Năm 1945, ông bỏ học tham gia phong trào Thanh niên Tiền phong và theo học khóa huấn luyện tuyên truyền của Việt Minh.
-Bắt đầu hoạt động (1950–1953): Làm việc tại Sở Thuế quan Sài Gòn để nắm tình hình vận chuyển khí tài quân sự của Pháp. Năm 1952, ông ra Chiến khu D nhận nhiệm vụ tình báo chiến lược từ Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch và chính thức được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam năm 1953 tại Cà Mau.
2. Vỏ bọc hoàn hảo & Quá trình hoạt động tình báo
-Giai đoạn 1954–1957: Làm việc trong Bộ Tổng hành dinh quân đội Pháp, quen biết với chỉ huy CIA Edward Lansdale. Ông tham gia soạn thảo tài liệu tác chiến, xây dựng bộ khung sư đoàn và chọn lựa sĩ quan sang Mỹ đào tạo (trong đó có Nguyễn Văn Thiệu).
-Du học Mỹ (1957–1959): Được chỉ đạo sang Quận Cam, California học ngành báo chí nhằm tạo vỏ bọc chuyên nghiệp để tiếp cận các tầng lớp quyền lực.
-Hoạt động tình báo đỉnh cao (1959–1975):
-Trở về nước, ông làm việc cho Việt tấn xã, hãng tin Reuters, báo TIME và hợp tác với nhiều tờ báo lớn khác.
-Nhờ quan hệ rộng với giới chức cao cấp Mỹ - VNCH và giới tình báo, ông đã gửi về căn cứ 498 báo cáo, tài liệu nguyên bản cùng các phân tích sắc bén về các chiến lược: Chiến tranh đặc biệt, Chiến tranh cục bộ (Mậu Thân 1968), Việt Nam hóa chiến tranh và các kế hoạch giải phóng miền Nam giai đoạn 1973–1975.
-Sự kiện ngày 30/4/1975: Ông đã cứu trùm mật vụ Trần Kim Tuyến lên máy bay di tản. Vợ con ông được gửi sang Mỹ trước đó (sau này trở về Việt Nam qua đường vòng Paris - Moskva - Hà Nội), còn ông được tổ chức quyết định giữ lại Việt Nam.
3. Sau chiến tranh & Những năm cuối đời
-Vinh danh: Ngày 15/1/1976, ông được nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân (lúc này công chúng mới chính thức biết ông là tình báo). Năm 1990, ông được thăng cấp Thiếu tướng.
-Học tập & Công tác: Năm 1978, ông ra Hà Nội học chính trị 10 tháng theo quy định sĩ quan. Sau chiến tranh, ông từng chịu sự quản chế/giám sát nhất định do tư duy và phong cách sống "rất Mỹ" cũng như việc giúp Trần Kim Tuyến, nhưng sự quản chế này nới lỏng dần từ năm 1986.
-Nghỉ hưu & Cống vống: Ông nghỉ hưu năm 2002 nhưng vẫn tham gia bình luận, đánh giá tài liệu cho Tổng cục Tình báo (Tổng cục 2) đến trước khi qua đời.
-Gia đình: Con trai lớn của ông (luật sư Phạm Xuân Hoàng Ân) từng du học Mỹ và làm việc tại Bộ Ngoại giao Việt Nam (từng làm phiên dịch cho cuộc gặp giữa Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết và Tổng thống Mỹ George W. Bush năm 2006).
-Tư tưởng: Những năm cuối đời, ông vẫn giữ vững niềm tin vào lý tưởng cộng sản, coi đó là một học thuyết nhân văn và đẹp đẽ.
