Anh hùng phá bom: Lê Văn Tám
Tháng 10/1945, thực dân Pháp quay lại xâm lược Nam Bộ, biến kho đạn Thị Nghè thành nơi tập trung vũ khí lớn. Chứng kiến cảnh nước mất nhà tan, cậu bé nhà nghèo Lê Văn Tám (khoảng 13-14 tuổi) đã nảy ra ý định phá kho đạn địch. Tám tự tẩm dầu vào người, chạy vượt qua hệ thống lính gác dày đặc, lao thẳng vào khu vực hòm đạn như một "ngọn đuốc sống". Kho đạn nổ tung, phá hủy hoàn toàn khí tài của địch, thổi bùng ngọn lửa kháng chiến của đồng bào miền Nam.
Trong những ngày đầu Nam Bộ kháng chiến mùa thu năm 1945, tiếng súng rền vang khắp đường phố Sài Gòn - Chợ Lớn. Khí thế "quyết tử" của quân và dân ta lúc bấy giờ đã sinh ra những câu chuyện huyền thoại, mà tiêu biểu nhất là hình ảnh người thiếu niên dũng cảm Lê Văn Tám – ngọn đuốc sống đã thiêu rụi kho tàng của thực dân Pháp.
Theo các tài liệu giáo khoa và lưu truyền truyền thống, Lê Văn Tám sinh trưởng trong một gia đình nghèo khó ở vùng Khánh Hội (Sài Gòn). Hàng ngày, cậu bé phải đi bán lạc rang, đánh giày quanh các khu vực có lính Pháp đóng quân để kiếm sống qua ngày. Chứng kiến cảnh nước mất nhà tan và sự tàn bạo của thực dân, trong lòng người thiếu niên đã sớm nhen nhóm ngọn lửa căm thù giặc.
Đêm ngày 11 tháng 10 năm 1945, lợi dụng lúc lính gác sơ hở, Lê Văn Tám đã chạy vào kho đạn Thị Nghè (có tài liệu ghi là kho xăng Nhà Bè). Trước đó, anh đã tự tẩm xăng lên khắp người mình. Khi áp sát được các thùng đạn, dược phẩm và xăng dầu của địch, anh đã châm lửa tự thiêu và lao thẳng vào bên trong.
Một tiếng nổ vang trời rung chuyển cả Sài Gòn. Kho tàng của địch bốc cháy dữ dội suốt mấy ngày liền. Người thiếu niên 13 tuổi ấy đã hòa mình vào lửa đỏ, hy sinh anh dũng để giáng một đòn mạnh mẽ vào huyết mạch tiếp tế của quân xâm lược.
Hơn nửa thế kỷ sau, vào năm 2005, Giáo sư Phan Huy Lê (nguyên Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam) đã công bố một tư liệu khoa học quan trọng: Nhân vật Lê Văn Tám thực chất là một hình tượng văn học nghệ thuật được xây dựng dựa trên sự kiện có thật.
Người tạo ra hình tượng này chính là cố Giáo sư Trần Huy Liệu, khi đó đang đảm nhiệm chức vụ Bộ trưởng Bộ Tuyên truyền trong Chính phủ lâm thời.
Sự kiện có thật: Đêm 11/10/1945, một tổ cảm tử quân của ta đã tập kích và đốt cháy kho đạn Thị Nghè thành công, gây thiệt hại lớn cho quân Pháp. Sự kiện này hoàn toàn có thật trong lịch sử.
Lý do hình tượng hóa: Trong những ngày đầu kháng chiến, vũ khí của ta còn thô sơ, lực lượng còn non trẻ, trong khi quân Pháp lại có máy bay, xe tăng tối tân. Để động viên tinh thần chiến đấu đang sục sôi của nhân dân, giáo sư Trần Huy Liệu đã viết bài cổ động, sáng tạo ra hình tượng em bé Lê Văn Tám tự thiêu làm ngọn đuốc sống.
Trước khi qua đời, giáo sư Trần Huy Liệu đã gửi gắm lại cho các đồng nghiệp ngành sử học: "Sau này khi nước nhà độc lập, các đồng chí hãy nói lại hộ tôi: Đó là một biểu tượng cổ động cách mạng, một tác phẩm truyền thông xuất sắc để khơi dậy lòng yêu nước."
Dù được xác định là một nhân vật hình tượng hóa, tên tuổi của Lê Văn Tám không vì thế mà giảm đi giá trị. Ngược lại, nhân vật này mang một ý nghĩa biểu tượng vô cùng to lớn:
Đại diện cho một thế hệ: Lê Văn Tám không phải là một cá nhân đơn lẻ, mà là hình ảnh đại diện cho hàng vạn thiếu niên, nhi đồng, các chiến sĩ quyết tử của Sài Gòn và Nam Bộ lúc bấy giờ – những người sẵn sàng "vác tầm vông đánh Tây", xả thân không tiếc máu xương cho nền độc lập dân tộc.
Di sản văn hóa: Tên của anh đã đi vào đời sống, được đặt cho các công viên lớn, những ngôi trường tiểu học, trung học và các con đường trên khắp dải đất hình chữ S. Bài hát "Em yêu ai chịu khổ một mình..." (nhạc sĩ Phong Nhã) viết về anh vẫn vang vọng trong tim nhiều thế hệ Đội viên.
Lê Văn Tám – ngọn đuốc sống của năm 1945 – sẽ mãi mãi là một nốt nhạc hào hùng trong bản anh hùng ca giữ nước của dân tộc Việt Nam. Hiểu đúng về lịch sử giúp chúng ta trân trọng hơn nghệ thuật lãnh đạo cách mạng của thế hệ đi trước, đồng thời tiếp tục tự hào về một tinh thần yêu nước bất diệt, luôn rực cháy như ngọn đuốc đêm đông.
