ANH HÙNG TÔ VĨNH DIỆN: NGƯỜI CHIẾN SĨ THÉP LẤY THÂN CỨU PHÁO
Lê Văn Quản
1. Thân thế và thời niên thiếu
Anh hùng Tô Vĩnh Diện sinh năm 1924 hoặc năm 1928, quê quán tại thôn Dược Khê, xã Nông Trường, huyện Nông Cống (nay thuộc huyện Triệu Sơn), tỉnh Thanh Hóa. Theo trang thông tin của họ Tô Việt Nam, ông thuộc thế hệ thứ 15, phân ngành 2, chi 4 họ Tô làng Bao Hàm, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình; tổ thế hệ thứ 5 tính đến ông mới chuyển vào Thanh Hóa lập nghiệp. Cha của ông là cụ Tô Huy.
Tô Vĩnh Diện sinh trưởng trong một gia đình nông dân nghèo khó. Ngay từ năm 8 tuổi, ông đã phải đi ở, làm tá điền chăn trâu cắt cỏ, cày bừa cho một gia đình địa chủ ở thôn khác và phải chịu đựng nhiều cảnh áp bức bất công. Do hoàn cảnh khó khăn, thỉnh thoảng ông mới có dịp về thăm nhà.
2. Hoạt động cách mạng và quá trình quân ngũ
Tham gia lực lượng dân quân: Năm 1946, Tô Vĩnh Diện tham gia lực lượng dân quân tại địa phương (có tài liệu ghi nhận ông nhập ngũ từ năm 1946).
Chính thức gia nhập quân đội: Khoảng năm 1947–1948, phong trào cách mạng phát triển. Trong sự kiện toàn bộ thôn Mận bị vây hãm (vụ Mận thôn), Tô Vĩnh Diện được lực lượng của người đồng hương Trần Quốc Chân giải cứu thành công và sau sự kiện này ông đã quyết định đi bộ đội luôn. Đến năm 1949, ông chính thức xung phong lên đường nhập ngũ vào quân đội chính quy.
Gia nhập lực lượng Pháo cao xạ: Tháng 5 năm 1953, quân đội ta thành lập các đơn vị pháo cao xạ để chuẩn bị cho các trận đánh lớn. Tô Vĩnh Diện được triệu tập để tham gia lực lượng này và được bổ nhiệm làm Tiểu đội trưởng pháo cao xạ thuộc Đại đội 827, Tiểu đoàn 394, Trung đoàn 367.
Hành quân vào chiến dịch: Trong suốt quá trình hành quân cơ động gian khổ trên chặng đường dài hơn 1000 km để tới vị trí tập kết tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ, ông luôn gương mẫu đi đầu và đảm nhiệm những công việc nặng nề, khó khăn nhất. Khi bộ đội kéo pháo qua những cung đường hiểm trở, ông luôn xung phong giữ càng lái để bảo đảm an toàn cho khẩu pháo.
3. Hành động quả cảm chèn pháo và hy sinh anh dũng
Trong chiến dịch Điện Biên Phủ, ban đầu bộ đội ta kéo pháo vào trận địa bằng tay theo phương châm "Đánh nhanh thắng nhanh". Sau đó, do thay đổi chiến thuật sang phương châm "Đánh chắc, tiến chắc" của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, toàn đơn vị nhận lệnh kéo pháo ra.
Sự cố đứt dây tời tại dốc Chuối: Đêm ngày 1 tháng 2 năm 1954 (nhằm đêm 28 tháng Chạp năm Quý Tỵ), đơn vị thực hiện kéo khẩu pháo cao xạ 37mm mang số hiệu 510681 nặng hơn 2 tấn ra qua khu vực dốc Chuối (gần Bản Chuối). Dốc Chuối là một con dốc hẹp, cao và có nhiều đoạn vòng cong nguy hiểm. Lúc này, quân Pháp bất ngờ bắn pháo dữ dội từ Mường Thanh lên làm lực lượng kéo giữ pháo phải nằm rạp xuống tránh đạn.
Khẩu pháo lao xuống dốc: Lực giữ pháo yếu đi đột ngột khiến dây tời giữ pháo bất ngờ bị đứt. Khẩu pháo vượt qua các khúc gỗ chèn và bắt đầu lao nhanh xuống dốc hướng về phía vực sâu. Pháo thủ lái càng ngoài (phía taluy âm) là Lê Văn Chi (hoặc đồng chí Ty) bị càng pháo hất văng xuống vực.
Lấy thân mình cứu pháo: Trong tình thế ngàn cân treo sợi tóc, Tô Vĩnh Diện đã hô to: "Thà hy sinh, quyết bảo vệ pháo!" (hoặc "Quyết bảo vệ pháo"). Ông bỏ càng pháo phía trong (phía taluy dương), chuyển hẳn sang bám lấy càng pháo phía ngoài và dùng hết sức bình sinh ghì chặt hướng càng pháo đâm vào vách núi. Khẩu pháo khựng lại nhờ đâm vào taluy dương vách núi, cứu được tài sản của quân đội khỏi rơi xuống vực sâu.
Sự hy sinh anh dũng: Dù cứu được pháo thành công nhưng trọng lượng khổng lồ và quán tính của khẩu pháo đã chèn qua người Tô Vĩnh Diện khiến ông bị thương rất nặng. Khi đồng đội—trong đó có người em kết nghĩa Trần Quốc Chân—vội vã đào đất lôi ông ra ngoài, Tô Vĩnh Diện chỉ kịp thì thào hỏi: "Pháo có còn không?" (hoặc "Pháo có việc gì không?"). Nghe Trần Quốc Chân đáp "Pháo an toàn rồi", ông mới yên tâm nhắm mắt. Toàn đơn vị tức tốc đưa ông về trạm xá Tẩu Pung (xã Nà Nhạn) nhưng ông đã hy sinh trên đường đi vào khoảng 22 giờ cùng ngày. Địa điểm hy sinh của ông nằm tại rừng Pá Có, sườn phía tây Pha Sung, thuộc xã Nà Nhạn, huyện Điện Biên.
Đính chính thời điểm: Dù trên bia mộ khắc thời điểm hy sinh là ngày 21/1/1954, các tài liệu lịch sử sau này căn cứ vào nhân chứng đã xác định chính xác thời điểm ông hy sinh là khoảng 22 giờ ngày 1 tháng 2 năm 1954.
4. Vinh danh và di sản lịch sử
Vinh danh phong tặng:
Ngày 7 tháng 5 năm 1955, Tô Vĩnh Diện được Chủ tịch nước trao tặng Huân chương Quân công hạng Nhì và Huân chương Chiến công hạng Nhất.
Ngày 7 tháng 5 năm 1956, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ông chính là người anh hùng Pháo cao xạ đầu tiên của quân đội ta ngã xuống trên mặt trận Điện Biên Phủ.
Khẩu pháo cao xạ Bảo vật Quốc gia: Khẩu pháo cao xạ 37mm mang số hiệu 510681 mà anh cứu sống sau đó đã tiếp tục tham chiến, bắn rơi 3 máy bay Pháp và bắn bị thương 13 chiếc khác tại mặt trận. Ngày 1 tháng 10 năm 2012, khẩu pháo này đã chính thức được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia và hiện đang được trưng bày trang trọng tại Bảo tàng Phòng không-Không quân.
Mộ phần liệt sĩ: Trong số hàng ngàn liệt sĩ Điện Biên Phủ bị mất bia mộ do trận lũ lớn năm 1954 (làm cho 3.972 ngôi mộ trở thành vô danh), mộ của anh hùng Tô Vĩnh Diện là một trong bốn ngôi mộ hiếm hoi xác định được danh tính rõ ràng (bên cạnh mộ các anh hùng Bế Văn Đàn, Phan Đình Giót và Trần Can) và hiện đang yên nghỉ tại các nghĩa trang liệt sĩ ở Điện Biên.
Ngôi trường mang tên anh hùng: Năm 1959, để kỷ niệm 5 năm chiến thắng Điện Biên Phủ, Sư đoàn Phòng không 367 đã đặt viên gạch đầu tiên xây dựng trường Cấp 1 + 2 Tô Vĩnh Diện tại Hà Nội nhằm tri ân người anh hùng liệt sĩ quả cảm của đơn vị.
Các nguồn truy xuất tư liệu
"Anh hùng Tô Vĩnh Diện - lấy thân cứu pháo" – Tư liệu hình ảnh & Video, Công đoàn Thành phố Hồ Chí Minh.
"Anh hùng Tô Vĩnh Diện trong ký ức của người em kết nghĩa" – Báo Nhân Dân điện tử, xuất bản ngày 26/03/2023.
"Một chút nhầm lẫn lịch sử" – Chuyên mục Văn hóa, Báo Nông nghiệp và Môi trường, đăng tải ngày 24/04/2014.
"SƠ LƯỢC VÀI NÉT VỀ ANH HÙNG TÔ VĨNH DIỆN" – Sở Giáo dục và Đào tạo Lai Châu / Tư liệu từ Trường Tiểu học Đoàn Kết, đăng tải ngày 09/04/2024.
"Truyền thống nhà trường - Trường Tiểu học Tô Vĩnh Diện - Đống Đa - Hà Nội" – Cổng thông tin điện tử Trường Tiểu học Tô Vĩnh Diện.
"Trở lại quê hương anh hùng Tô Vĩnh Diện" – Báo Thanh Hóa điện tử, đăng tải ngày 06/05/2018.
"Tô Vĩnh Diện" – Từ điển bách khoa mở Wikipedia tiếng Anh và tiếng Việt.
"ĐỀ CƯƠNG TUYÊN TRUYỀN KỶ NIỆM CHIẾN THẮNG LỊCH SỬ ĐIỆN BIÊN PHỦ" – Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Khánh Hòa.
"“Khẩu pháo Tô Vĩnh Diện”" – Chuyên mục Nghệ thuật quân sự VN, Báo Quân đội nhân dân điện tử, đăng tải ngày 04/02/2021.
