ÁNH SÁNG DƯỚI CHÂN ĐÊ
Những năm chiến tranh chống Mỹ, xã Thành Công nằm yên dưới chân con đê sông Hồng, tưởng như xa tiếng súng chiến trường. Nhưng chính sự yên ả ấy lại khiến mảnh đất này trở thành điểm trung chuyển thầm lặng cho những chuyến hàng chi viện ra tiền tuyến. Ban ngày là ruộng lúa, bãi ngô, bến nước. Ban đêm là bóng người lặng lẽ đi trong sương, là ánh đèn dầu le lói được che kín bằng mảnh áo nâu sờn.
Con đê chạy qua Thành Công không chỉ ngăn lũ, mà còn ngăn giữa sự sống và cái chết. Bên kia đê là sông Hồng cuộn đỏ phù sa, bên này là làng xóm, là mái nhà tranh, là tiếng trẻ con khóc ngắt quãng mỗi khi còi báo động vang lên.
Tổ dân quân xã Thành Công được giao nhiệm vụ bảo vệ kho lương bí mật nằm sâu trong vườn nhãn cổ thụ cuối làng. Kho ấy không có tường cao, chỉ được ngụy trang bằng rơm rạ, lá khô và sự im lặng tuyệt đối. Mỗi hạt thóc trong kho là mồ hôi của cả làng, là phần gửi gắm cho những người đang chiến đấu ngoài mặt trận.
Trong tổ dân quân có một người phụ nữ tên Mận, ngoài ba mươi tuổi. Chồng chị đã hy sinh từ những năm đầu chống Mỹ, để lại hai đứa con nhỏ. Ban ngày, chị Mận cấy lúa, nuôi con. Ban đêm, chị khoác súng, thay áo nâu bằng áo chàm, cùng đồng đội tuần tra dọc đê.
Đêm mùa hè năm ấy, trăng mỏng như lưỡi liềm non. Gió từ sông thổi lên mang theo mùi bùn và hơi nước lạnh. Khoảng nửa đêm, tiếng máy bay gầm rú xé tan không gian. Cả làng chìm trong bóng tối tuyệt đối. Không một ánh đèn, không một tiếng động.
Bom bắt đầu rơi dọc theo bãi sông. Mặt đất rung lên từng hồi. Đột ngột, một loạt bom nổ sát chân đê, ngay gần vườn nhãn – nơi giấu kho lương. Đất đá bắn tung, lửa lóe sáng cả một góc trời. Nếu kho lộ, toàn bộ tuyến vận chuyển sẽ bị cắt đứt.
Không ai ra lệnh. Chị Mận lao về phía kho. Dưới làn bom còn chưa dứt, chị cùng hai dân quân khác nhanh chóng dập lửa, kéo bạt che lại miệng hầm. Một quả bom nổ chậm rơi ngay sát gốc nhãn già, đất rung chuyển, thân cây nứt toác.
Chị Mận biết rõ: nếu bom nổ, cả kho lẫn người đều không còn. Chị bảo đồng đội rút lui, còn mình thì quay lại. Trong ánh lửa bập bùng, dáng người phụ nữ nhỏ bé cúi sát mặt đất, dùng cuốc và xẻng đào nhanh hố phụ, kéo quả bom lăn sang hướng bãi trống ven sông.
Tiếng nổ vang lên dữ dội. Ánh sáng chói lòa xé toạc màn đêm. Khi khói tan, kho lương vẫn còn nguyên. Nhưng chị Mận không trở về.
Sáng hôm sau, cả xã Thành Công lặng đi. Người ta tìm thấy chị bên bãi cỏ sông Hồng, tay vẫn nắm chặt cán cuốc. Hai đứa con nhỏ được bà con đưa về nuôi. Vườn nhãn già đứng đó, cháy sém một phần thân, nhưng vẫn ra hoa vào mùa sau.
Chiến tranh kết thúc nhiều năm sau. Thành Công đổi thay, đường bê tông chạy qua làng, điện sáng khắp xóm. Nhưng dưới chân con đê cũ, người ta vẫn giữ lại một ngọn đèn nhỏ bằng đá, không khắc tên, không ghi tuổi.
Ngọn đèn ấy không để soi đường, mà để nhắc nhớ rằng: nơi mảnh đất tưởng chừng bình yên này, đã có những con người lặng lẽ sống, chiến đấu và hy sinh, để Thành Công được đúng với cái tên của mình – một sự thành công được đánh đổi bằng máu, nước mắt và lòng yêu nước không lời.
