Bà Chúa Vực Vông
Người ta kể, chỗ khúc lượn của sông Hoàng Long thuộc xã Trường Yên, huyện Hoa Lư (Ninh Bình) là nơi thuở nhỏ Đinh Bộ Lĩnh thường dùng ngọn lau tập trận và mò cua bắt ốc nuôi mẹ. Đây là vùng đất hiểm, núi bọc ba bề, sông vòng bốn phía.
Người ta kể, chỗ khúc lượn của sông Hoàng Long thuộc xã Trường Yên, huyện Hoa Lư (Ninh Bình) là nơi thuở nhỏ Đinh Bộ Lĩnh thường dùng ngọn lau tập trận và mò cua bắt ốc nuôi mẹ. Đây là vùng đất hiểm, núi bọc ba bề, sông vòng bốn phía.
Cách đó không xa có một ngôi đền thiêng gọi là Đền bà chúa Vực Vông. Khách đến Ninh Bình không thể không thăm Tam Cốc - Bích Động và Kinh đô Hoa Lư, Đền thờ Đinh Tiên Hoàng, Đền thờ Lê Đại Hành; càng không thể không đến thắp hương tại Đền bà chúa Vực Vông, để thêm một lần họ được nghe sự tích về ngôi đền và cuộc đời bà chúa họ Nguyễn tài sắc, đức độ, nêu tấm gương tiết hạnh, được truyền tụng muôn đời.
Vậy bà chúa Vực Vông là ai? Có gì liên quan giữa nơi bà được thờ ở Ninh Bình với dòng họ Nguyễn ở làng Canh Hoạch, xã Dân Hòa (Thanh Oai) mà người đời lưu truyền?
Bà tên Nguyễn Thị Niên, con gái của Nguyễn Quyện, một danh tiếng lỗi lạc thời nhà Mạc. Nguyễn Quyện là con của Trạng nguyên Nguyễn Thiến, quê làng Canh Hoạch. Nguyễn Quyện có hai người con gái nhan sắc hơn người. Người chị tên là Nguyễn Thị Nguyệt, vợ vua Mạc Mậu Hợp, được tấn phong hoàng hậu; người em là Nguyễn Thị Niên, lấy Mỹ quận công Bùi Văn Khuê. Ông Bùi Văn Khuê người làng Chi Phong, xã Trường Yên, huyện Hoa Lư (Ninh Bình) vốn rất thông minh tài giỏi, võ nghệ cao cường, được học ở Quốc Tử Giám. Cùng khóa có một người con gái được "đặc cách" vào học, đó là Nguyễn Thị Niên. Sau đó, họ thành vợ chồng. Thời đó, Mạc Mậu Hợp đang là vua, lại lấy người chị gái tên là Nguyệt nên bà Niên thường được theo vào cung. Thấy người em vợ vừa tài, vừa sắc, Mạc Mậu Hợp sinh lòng mến mộ và ngầm tính kế hại Bùi Văn Khuê. Biết chuyện và để tránh điều không hay xảy ra, vợ chồng Bùi Văn Khuê cùng một số thủ hạ lui về trấn giữ vùng đất Gia Viễn, Ninh Bình - khi ấy vùng này còn hoang sơ, chỉ có rừng rậm, dân cư thưa thớt. Hai vợ chồng chiêu dân lập ấp và quy thuận vua Lê. Chưa tin tưởng Bùi Văn Khuê nên vua Lê lập kế cho quận công Phan Ngạn đem quân đến cùng trấn giữ vùng Gia Viễn. Ngạn là vị tướng hiếu sắc, thấy bà Niên đẹp, bèn tính kế cho quân giết chết Mỹ quận công Bùi Văn Khuê, sau đó bắt ép bà Niên lấy mình.
