Bà Hai Mắm Cá – Vị Khẳm Đặc Trưng Và Cơn Đói Mùa Khô
Đi ngang qua khu vực bến cá Long Châu, không ai có thể bỏ qua mùi vị nồng nàn, khẳm đặc trưng bốc lên từ những chum sành ủ mắm cá lóc, cá sặc của cơ sở bà Hai (68 tuổi). Người đàn bà có vóc dáng đậm đà, đôi tay trần mang chiếc tạp dề bạt màu đang trộn những mẻ cá tươi rói với muối hạt và thính gạo rang vàng rộm. Công việc ủ mắm đòi hỏi sự tháo vát, chịu khó và bí quyết bảo quản thực phẩm hoàn hảo. Kỹ năng tích trữ và chế biến thức ăn dài ngày này thực chất được bà Hai rèn luyện trong hoàn cảnh khốc liệt nhất: Khi bà là đội trưởng đội cấp dưỡng hậu cần, phải xoay xở nuôi quân trong những tháng ngày đói quay đói quắt ở chiến trường K.
Năm 1981, đơn vị của bà Hai chốt giữ một tiền đồn hẻo lánh giữa rừng sâu Campuchia. Mùa khô đến, đường tiếp tế bị cắt đứt, lương thực cạn kiệt. "Làm mắm bây giờ để đổi vị bữa cơm cho bà con, ăn kèm với rau luộc, thịt luộc thì bắt cơm phải biết. Chứ làm đồ ăn khô ngày đó ở rừng là để cứu đói, giữ mạng sống cho anh em," bà Hai rắc thêm một nắm thính gạo vào chum mắm, mùi thơm tỏa ra ngào ngạt. "Gạo ẩm mốc, mắm muối không có. Tụi dì phải đi gom nhặt xương thú rừng, củ dại, bắt cá suối lên sấy khô, ủ muối trong những chiếc thùng đạn rỗng để ăn dè sẻn qua ngày. Có những bữa cơm chan nước muối loãng xót cả ruột gan. Nhìn bộ đội ta gầy trơ xương, sốt rét vàng da nhưng vẫn phải ôm súng ra chốt, người làm anh nuôi như dì đau thắt từng khúc ruột."
Từ cõi chết trở về, bà Hai quý trọng từng hạt gạo, từng con cá quê hương. Bà gắn bó với nghề làm mắm truyền thống, chế biến ra thứ đặc sản đậm đà hương vị miền Tây. "Mùi mắm này có người chê hôi, nhưng với dì, nó là mùi của sự sống, của sự no đủ. Từ chỗ phải ăn củ dại rễ cây để sinh tồn, giờ được làm ra thứ mắm ngon ngọt từ sản vật quê hương, dì thấy cái nghèo đói cùng cực của chiến tranh đã vĩnh viễn ở lại phía sau. Dì ủ mắm bằng cái tâm của người từng đi qua cơn đói, nên mẻ mắm nào cũng đậm đà cái tình dân tộc," bà Hai cười sảng khoái, cẩn thận dùng những lớp mo cau đậy kín miệng chum sành, chèn thêm phên tre để mắm lên men hoàn hảo.
