BÀ MÁ DŨNG SĨ GIỮ ĐẤT CỦ CHI

Tuổi thơ đầy cơ cực

Nguyễn Thị Rành sinh năm 1900 trong một gia đình nghèo tại vùng Củ Chi. Cha mẹ mất sớm, khi mới khoảng 14 tuổi, bà đã phải đi làm thuê để trả khoản nợ còn lại của gia đình. Tuổi thơ thiếu thốn khiến Nguyễn Thị Rành sớm hiểu nỗi cực nhọc của người dân nghèo và hình thành ý chí không cam chịu cảnh áp bức.

Khi trưởng thành, bà kết duyên với ông Nguyễn Văn Cầm, một thầy giáo quê ở vùng Đức Hòa, Long An. Năm 1941, ông Cầm nghỉ dạy để có điều kiện tham gia hoạt động cách mạng. Từ đó, căn nhà nhỏ của gia đình dần trở thành nơi liên lạc, gặp gỡ và giúp đỡ những người hoạt động yêu nước.

Hai vợ chồng có mười người con, gồm tám người con trai và hai người con gái. Cuộc sống gia đình đông con vốn đã khó khăn, nhưng Má Rành vẫn vừa lao động nuôi con, vừa giúp chồng và cán bộ địa phương thực hiện công việc cách mạng.

Lá cờ trên ngọn cây điệp năm 1945

Năm 1945, phong trào giành chính quyền phát triển mạnh mẽ tại Củ Chi. Nguyễn Thị Rành được ghi nhận là người đã gắn lá cờ đỏ búa liềm lên ngọn cây điệp, cùng nhân dân xã Phước Hiệp đứng lên giành chính quyền tại địa phương.

Hành động ấy cho thấy Má Rành không chỉ là người âm thầm giúp đỡ phía sau. Ngay từ những ngày đầu của cách mạng, Má đã trực tiếp đứng trong hàng ngũ quần chúng, vận động bà con và thể hiện công khai sự lựa chọn của mình.

Sau Cách mạng Tháng Tám, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ. Chồng và các con của Má lần lượt tham gia hoạt động. Còn Má tiếp tục bám trụ tại quê hương, giữ nhà cửa và ruộng vườn làm nơi hỗ trợ cán bộ, bộ đội.

Ngôi chòi sát bưng

Trong thời kỳ chính quyền Sài Gòn tổ chức dồn dân vào các ấp chiến lược, Má Rành kiên quyết không rời bỏ mảnh đất của gia đình. Má dựng một căn chòi nhỏ gần khu vực bưng biền, vừa làm nơi sinh sống, vừa tạo điểm liên lạc cho cán bộ và du kích.

Căn chòi ấy cũng là nơi Má có thể gặp những người con đang hoạt động sau nhiều ngày xa cách. Các con chỉ trở về trong thời gian ngắn, nhận cơm nước, trao đổi tình hình rồi lại rời đi.

Má hiểu mỗi cuộc gặp đều có thể là lần cuối. Nhưng thay vì níu giữ các con ở lại, Má thường động viên họ hoàn thành nhiệm vụ, giữ gìn đồng đội và không làm điều gì ảnh hưởng đến nhân dân.

Căn chòi nhỏ không có vật dụng quý giá. Tài sản quan trọng nhất là lòng tin của cán bộ, chiến sĩ và những gia đình trong vùng. Khi có người cần nơi nghỉ chân, Má sẵn sàng nhường chỗ. Khi đơn vị thiếu lương thực, Má tìm cách gom góp gạo, rau và những thứ gia đình còn có.

Bàn tay người mẹ trong lòng địa đạo

Củ Chi nổi tiếng với hệ thống địa đạo dài hàng trăm kilômét. Những đường hầm ấy không tự nhiên xuất hiện mà được hình thành từ công sức bền bỉ của nhân dân địa phương. Trong đó có sự đóng góp trực tiếp của Má Nguyễn Thị Rành.

Má cùng bà con đào đất, chuyển đất ra ngoài và tìm cách che giấu dấu vết. Công việc chủ yếu được thực hiện vào thời điểm ít người chú ý. Đất đào lên phải được rải mỏng hoặc đưa ra ruộng, tránh để thành đống dễ bị phát hiện.

Những căn hầm trong khu vực nhà Má được sử dụng để cán bộ trú ẩn, hội họp, nghỉ ngơi và tránh những cuộc lùng sục. Khi có người ở dưới hầm, Má vừa chuẩn bị cơm nước, vừa làm nhiệm vụ cảnh giới phía trên.

Bên ngoài, Má vẫn làm công việc của một người phụ nữ nông thôn: chăm sóc vườn, làm đồng và nấu ăn. Nhưng chỉ một tiếng động lạ cũng khiến Má phải quan sát, tìm cách báo cho những người bên dưới biết tình hình.

Má còn hỗ trợ và nuôi dưỡng các thành viên của đội nữ du kích Củ Chi. Với nhiều nữ chiến sĩ trẻ, Má Rành vừa là người tổ chức công việc, vừa là một người mẹ luôn nhắc nhở, chăm sóc họ.

Những lần đối mặt với sự bắt bớ

Do tham gia tích cực và được nhân dân tin tưởng, Má Rành nhiều lần bị bắt. Đối phương tìm cách buộc Má rời khỏi xã Phước Hiệp, kêu gọi các con trở về hoặc từ bỏ lực lượng cách mạng.

Nhưng Má vẫn giữ thái độ kiên định. Má không cung cấp thông tin về nơi ở của cán bộ, đường đi của du kích hoặc vị trí những căn hầm bí mật.

Sau mỗi lần được trở về, Má tiếp tục công việc còn dang dở. Hầm bị phá thì Má cùng bà con đào lại. Lương thực bị mất thì gia đình tiếp tục dành dụm. Một cơ sở không còn an toàn thì Má tìm địa điểm khác để giúp cán bộ trú ẩn.

Tinh thần của Má được đồng đội nhớ lại bằng một quan niệm giản dị: cách mạng cần việc gì, Má cũng cố gắng làm hết sức.

Tám lần nhận tin con hy sinh

Người con trai đầu tiên của Má là Nguyễn Văn Đúng, hy sinh năm 1949. Năm 1954, người con Nguyễn Văn Sóc tiếp tục hy sinh. Sau đó là Nguyễn Văn Nâng vào năm 1963; Nguyễn Văn Huôi và Nguyễn Văn Sướng vào năm 1966; Nguyễn Văn Dé đầu năm 1967; Nguyễn Văn Hè năm 1968 và Nguyễn Văn Luông năm 1972.

Không chỉ tám người con trai, Má còn mất người cháu ngoại Huỳnh Văn Cường và người cháu nội Nguyễn Văn Rưng. Các nguồn ghi nhận hai người cháu lần lượt hy sinh vào những năm cuối thập niên 1960.

Mỗi lần nhận tin, Má lại phải đối diện với nỗi đau của một người mẹ. Có người con chưa kịp lập gia đình. Có người sau khi rời nhà chỉ trở về trong lời kể của đồng đội. Nhiều người không để lại ảnh chân dung đầy đủ.

Tuy nhiên, Má nhớ rõ từng người: dáng đi, giọng nói, tính tình và những việc họ thường làm trong gia đình. Trên bàn thờ, mỗi bát hương là một phần cuộc đời Má đã sinh thành và nuôi dưỡng.

Nỗi đau ấy không làm Má rời bỏ con đường đã chọn. Má tiếp tục nuôi cán bộ, cảnh giới và đào hầm, bởi Má hiểu những người đang hoạt động bên ngoài cũng là đồng đội của các con mình.

Hội trưởng Hội Mẹ chiến sĩ

Trong kháng chiến chống Mỹ, Má Nguyễn Thị Rành đảm nhiệm vai trò Hội trưởng Hội Mẹ chiến sĩ và Chính trị viên Xã đội Phước Hiệp. Má vận động các gia đình chăm lo cho bộ đội, hỗ trợ du kích và giữ gìn cơ sở cách mạng.

Hội Mẹ chiến sĩ tập hợp những người mẹ có con tham gia chiến đấu và những phụ nữ sẵn sàng giúp đỡ lực lượng cách mạng. Người góp gạo, người may quần áo, người chăm sóc người bị thương, người bảo vệ những nơi trú ẩn.

Má Rành đi tới từng gia đình, giải thích và động viên mọi người. Má không yêu cầu ai làm việc vượt quá khả năng, nhưng luôn khẳng định mỗi bữa cơm, chiếc áo hay lời báo tin đúng lúc đều có ý nghĩa đối với những người đang chiến đấu.

Bản thân Má luôn làm trước. Bởi vậy, lời vận động của Má có sức thuyết phục đối với bà con. Họ biết rằng người đang kêu gọi mình đã chịu đựng những mất mát vô cùng lớn nhưng vẫn không từ bỏ trách nhiệm chung.

Ngày hòa bình và khoảng trống trong nhà

Ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, người dân Củ Chi cùng cả nước đón mừng hòa bình. Những người đi chiến đấu trở về tìm gia đình; những đoàn quân đi qua làng trong tiếng reo vui của nhân dân.

Nhưng trong niềm vui chung ấy, Má Rành không còn người con trai nào để chờ đón. Tám người con và hai người cháu của Má đã nằm lại trong hai cuộc kháng chiến.

Má vẫn vui vì đất nước thống nhất, bởi đó là điều các con đã hy sinh để giành lấy. Tuy nhiên, khi trở về căn nhà, Má vẫn phải đối diện với bàn thờ và sự vắng lặng mà chiến tranh để lại.

Hình ảnh ấy giúp người đời sau hiểu rằng chiến thắng không chỉ được đo bằng những trận đánh. Phía sau ngày hòa bình là biết bao gia đình không còn đủ người trở về sum họp.

Sự ghi nhận đối với Bà má dũng sĩ

Ngày 6 tháng 11 năm 1978, Nguyễn Thị Rành được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ghi nhận những đóng góp trực tiếp của Má trong việc xây dựng cơ sở, đào địa đạo, nuôi giấu cán bộ và phục vụ lực lượng chiến đấu tại Củ Chi.

Má qua đời năm 1979. Năm 1994, Má được truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.

Nhà tưởng niệm Má được xây dựng tại ấp Trại Đèn, trên chính vùng đất Má từng sinh sống, đào hầm và che chở cán bộ. Công trình trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống, đón nhiều đoàn cán bộ, phụ nữ, học sinh và người dân đến dâng hương, tìm hiểu lịch sử.

Cuộc đời Má còn được tái hiện trong chương trình sân khấu lịch sử “Đất Thép”, giúp người xem hiểu sâu hơn về thân phận, nỗi đau và sự kiên cường của những gia đình Củ Chi trong chiến tranh.