Bà Nguyễn Đình Chi (1909 – 1997): Khí tiết người nữ trí thức và bóng hình An Hiên xứ Huế

Bà Nguyễn Đình Chi (1909 – 1997): Khí tiết người nữ trí thức và bóng hình An Hiên xứ Huế

Giữa dòng chảy thăng trầm của lịch sử xứ Huế thế kỷ XX, có những con người mà cuộc đời vừa là biểu tượng của tinh thần dấn thân yêu nước, vừa là hiện thân của vẻ đẹp văn hóa Cố đô thanh tao, mực thước. Bà Nguyễn Đình Chi (tên thật là Đào Thị Xuân Yến, thường gọi là bà Tuần Chi) chính là một nhân cách tiêu biểu như thế. Không chỉ là một nữ trí thức tiền phong, một nhà giáo tận tụy và một nhà hoạt động cách mạng kiên trung, bà còn là người đã dồn trọn tâm huyết kiến tạo nên di sản nhà vườn An Hiên nức tiếng bên dòng sông Hương.

1. Dòng dõi danh gia và ngọn lửa bãi khóa năm 1927

Bà sinh năm 1909 tại làng Hưng Thạnh, phủ Tuy Phước, tỉnh Bình Định, là ái nữ của cụ Đào Thái Hanh – một vị quan tuần vũ thanh liêm, học giả uyên bác thời bấy giờ. Thừa hưởng nền giáo dục kết hợp hài hòa giữa Nho học gia phong và tư tưởng tân học, năm 1923 bà ra Huế theo học tại trường Nữ Trung học Đồng Khánh.

Sớm giác ngộ tinh thần dân tộc, tháng 4 năm 1927, khi mới bước vào tuổi thanh xuân, Đào Thị Xuân Yến đã đứng ra lãnh đạo cuộc bãi khóa chấn động của nữ sinh Đồng Khánh để đòi quyền lợi học tập và phản kháng nền giáo dục thực dân. Bị nhà trường đuổi học, người con gái kiên cường ấy không nản lòng; bà tham gia Nữ công học hội của nữ sử Đạm Phương, rồi một mình ra Hà Nội học nghề dệt vải để hưởng ứng phong trào thực nghiệp, nuôi ý chí canh tân tự cường cho phụ nữ nước nhà.

2. Nhân duyên với phủ An Hiên: Hồn cốt nhà vườn xứ Huế

Sau ngày kết hôn cùng ông Nguyễn Đình Chi (người làng Chí Long, huyện Phong Điền, từng giữ chức Tuần phủ), cuộc đời bà gắn chặt với đất thần kinh. Năm 1940, sau khi phu quân qua đời, bà về định cư tại thôn Xuân Hòa (nay thuộc phường Hương Long, TP. Huế).

Tại đây, bà đã dành trọn tâm lực, tình yêu và gu thẩm mỹ tinh tế để kiến tạo, chăm chút khuôn viên phủ An Hiên. Dưới bàn tay của bà, An Hiên không chỉ là một cơ ngơi kiến trúc rường gỗ mẫu mực mà trở thành "linh hồn" của nghệ thuật nhà vườn truyền thống Huế, nơi hòa quyện giữa thiên nhiên hoa trái bốn mùa và không gian sống tao nhã của giới quý tộc trí thức thời xưa. Trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt, mái nhà vườn An Hiên rợp bóng mát ấy cũng chính là chốn dừng chân, nơi hội ngộ và chở che của nhiều thế hệ văn nghệ sĩ, trí thức yêu nước chốn đô thành.

3. Tấm lòng người thầy và khí tiết phản kháng

Năm 1952, bà trở thành Hiệu trưởng trường Nữ Trung học Đồng Khánh. Trong mắt các thế hệ học trò, bà là hiện thân của sự chuẩn mực, nghiêm cẩn nhưng vô cùng thương yêu nữ sinh.

Đến năm 1955, trước sự can thiệp thô bạo của chính quyền độc tài Ngô Đình Diệm nhằm biến trường học thành công cụ tuyên truyền chính trị, ép buộc nữ sinh xuống đường phục vụ các mưu đồ của chế độ, bà đã dứt khoát nộp đơn từ chức. Quyết định khước từ bổng lộc và địa vị để bảo vệ phẩm giá học đường là một minh chứng đanh thép cho khí tiết bất khuất của một trí thức chân chính.

4. Dấn thân vì nền độc lập và hòa bình dân tộc

Giai đoạn từ năm 1963 đến 1968, bà tích cực tham gia và đứng ở vị trí ngọn cờ tập hợp các phong trào đấu tranh chính trị của giới Phật tử, phụ nữ và học sinh – sinh viên Huế. Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, bà rời bỏ sự an nhàn của tư dinh để thoát ly lên chiến khu, dấn thân hoàn toàn vào sự nghiệp kháng chiến.

Bằng uy tín lớn lao của mình, bà đã đảm nhiệm nhiều trọng trách lịch sử:

Phó Chủ tịch Liên minh các lực lượng Dân tộc, Dân chủ và Hòa bình thành phố Huế.

Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Cách mạng tỉnh Thừa Thiên – Huế.

Ủy viên Hội đồng Cố vấn Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam (1969 – 1976).

Ủy viên Ủy ban đòi trao trả đồng bào yêu nước bị bắt bế, giam cầm (1973 – 1975).

Sau ngày non sông thống nhất, bà tiếp tục cống hiến cho công cuộc đại đoàn kết toàn dân tộc với tư cách Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Ủy viên danh dự MTTQVN và đại biểu Quốc hội các khóa VI, VII.

Di sản còn mãi với thời gian

Cụ bà Nguyễn Đình Chi tạ thế năm 1997, để lại niềm tiếc thương sâu sắc cho đồng bào Thừa Thiên – Huế và nhân dân cả nước. Tên tuổi của bà ngày nay đã được khắc trang trọng trên biển đường Bà Nguyễn Đình Chi chạy qua vùng đất Kim Long – Hương Long lịch sử.

Nhắc đến bà, người ta nhớ về một đóa sen ngát hương của đất Cố đô: dịu dàng, trang nhã bên nếp nhà vườn An Hiên, nhưng cũng đầy bản lĩnh, sắt son và bất khuất trước mọi bão táp của thời cuộc.