BÀ TRẦN THỊ NHƯỢNG – NỮ BÍ THƯ TỈNH ỦY ĐẦU TIÊN CỦA SA ĐÉC
Trong lịch sử đấu tranh chống giặc ngoại xâm của dân tộc Việt Nam, trong đó có phong trào cách mạng tỉnh Sa Đéc (nay là tỉnh Đồng Tháp), nhất là trong những ngày mùa thu tháng Tám khi cả nước dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, các dân tộc Việt Nam nhất tề vùng lên tiến hành cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945. Và tại đây, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền đã để lại một dấu ấn đặc biệt khó quên, gắn liền với hình ảnh người phụ nữ Nam Bộ – cô giáo Ngài, Trần Thị Nhượng.
Đồng chí Trần Thị Nhượng còn được biết đến với tên gọi Trần Thị Ngài, tức cô Sáu Ngài; nhiều người còn gọi cô là cô giáo Ngài. Cô Sáu Ngài là người con của vùng đất xã Mỹ Trà, thị xã Cao Lãnh, nay là phường Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp. Cô sinh ngày 15 tháng 3 năm 1896 trong một gia đình tiểu tư sản, cha mẹ đều làm thợ thủ công và buôn bán nhỏ. Thuở nhỏ, cô vừa chăn nuôi, làm kinh tế, vừa học chữ tại nhà. Sau đó, cô tiếp tục học tập ở Sài Gòn rồi về dạy học ở xã Tân Dương và vùng Cái Tàu Hạ (nay là xã Phú Hựu) một thời gian ngắn. Cuối cùng, cô quay về xã Hòa An (nay là phường Cao Lãnh) tiếp tục dạy học. Lúc bấy giờ, toàn tỉnh Sa Đéc chỉ có ba giáo viên nữ đứng lớp.
Phụ nữ Nam Bộ thời bấy giờ rất ít người được học, mà điều đặc biệt nữa là cô xuất thân trong gia đình buôn bán nhỏ, thợ thủ công, nhưng cô không chọn nghề buôn bán hay thủ công mà lại đi làm cô giáo. Đó là xuất phát từ tấm lòng của cô: dân mình dốt nhiều quá, khổ nhiều quá, lại bị đè đầu cưỡi cổ. Chính tấm lòng thương người ấy, sự nhân hậu ấy giúp cô tiếp cận với tinh thần yêu nước, với truyền thống của quê hương, xứ sở và gia đình.
Chân dung Cô giáo Ngài tại Bảo tàng Đồng Tháp
Sau thời gian tham gia phong trào yêu nước, ngày 15 tháng 6 năm 1928, cô Trần Thị Nhượng được kết nạp vào Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội. Năm 1929, cô được kết nạp vào An Nam Cộng sản Đảng. Năm 1930, đồng chí được phân công làm Bí thư Chi bộ liên xã Mỹ Trà và Mỹ Ngãi.
Chồng bà Sáu là ông Ấn cũng tham gia hoạt động cách mạng, bị Tây bắt và đày ra Côn Đảo. Bà Sáu ở nhà gửi hai con nhờ người thân nuôi rồi thoát ly đi hoạt động cách mạng. Trong các năm 1930 và 1939, trong quá trình hoạt động tại Sa Đéc, bà Sáu Ngày có hai lần bị địch bắt và giam giữ.
Tháng 5 năm 1945, một cuộc họp được tổ chức tại làng Mỹ Trà đã nhất trí thành lập Tỉnh ủy lâm thời Sa Đéc do đồng chí Trần Thị Nhượng phụ trách, kiêm Chủ nhiệm Mặt trận Việt Minh. Bà hai lần làm Bí thư Tỉnh ủy Sa Đéc: lần thứ nhất là Bí thư Tỉnh ủy lâm thời; lần thứ hai là sau khi giành được chính quyền và bầu lại Tỉnh ủy. Bà Sáu vẫn được đắc cử Bí thư Tỉnh ủy. Điều đó xuất phát từ đức độ, tài năng và lòng quyết tâm đi theo Đảng chiến đấu của bà, chinh phục được tập thể trong Ban Chấp hành.
Thời điểm trước Cách mạng Tháng Tám, tình hình chính trị cả nước vô cùng phức tạp: phát xít Nhật đảo chính Pháp ngày 9/3/1945. Việc nắm bắt thời cơ trở nên quan trọng khi Đảng dự báo tình thế cách mạng để cả dân tộc đứng lên. Trung ương Đảng ra Chỉ thị “Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”, phát động cao trào cách mạng làm tiền đề cho Tổng khởi nghĩa. Cũng như nhiều địa phương khác, tại Sa Đéc, đồng chí Trần Thị Nhượng đã chỉ đạo củng cố đoàn kết nội bộ Đảng, chuẩn bị lực lượng, phát động quần chúng sẵn sàng nổi dậy vào ngày 25 tháng 8 năm 1945.
Hình vẽ cảnh cô giáo Ngài mặc áo dài trắng dẫn đầu Đoàn Đại biểu Mặt trận Việt Minh tay không tiến vào Dinh tỉnh trưởng giành chính quyền
Lực lượng quần chúng, tự vệ, giáo mác đông đảo tạo khí thế lớn. Bà Sáu đi vào Dinh Tỉnh trưởng đại diện lực lượng cách mạng; còn lực lượng lớn đứng chờ bên ngoài. Khi vào gặp Tỉnh trưởng, bà nói rõ: “Chúng tôi đại diện Việt Minh yêu cầu các ông bàn giao chính quyền.” Một người phụ nữ với lý luận sắc bén, bản lĩnh của Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Việt Minh đã đối diện chính quyền địch với khí thế đanh thép.
Sau Cách mạng Tháng Tám thành công, bà tiếp tục giữ nhiều trọng trách như Bí thư Tỉnh ủy Sa Đéc. Khi Hiệp định Genève được ký kết, bà tập kết ra Bắc, làm Phó Giám đốc Trại Di động Trung ương (1959–1962), Hiệu trưởng Trường Học sinh miền Nam tại Hải Phòng (1964), Phó Giám đốc Trường Cán bộ Phụ nữ Trung ương (1966). Sau ngày đất nước thống nhất, bà nghỉ hưu và trở về quê.
Trong sự nghiệp, Trần Thị Nhượng từng là Hiệu trưởng Trường Học sinh miền Nam tại Hải Phòng
Cuộc đời riêng tư của bà đầy mất mát: năm 1945 khi giải phóng tù Côn Đảo, bà đi đón chồng với hy vọng gặp lại, nhưng khi đến nơi mới biết ông đã hy sinh. Năm 1946, hai người con trai lần lượt qua đời. Gần như cả cuộc đời, bà không còn người thân ruột thịt nào bên cạnh.
Những năm cuối đời, bà sống giản dị, gần gũi với đồng chí, cơ quan; luôn quan tâm công tác Đảng, chăm lo người nghèo, phụ nữ. Bà không có tài sản riêng: không đất đai, không nhà cửa, không vàng bạc – thật sự là người vô sản đúng nghĩa. Bà mất năm 1988, hưởng thọ 92 tuổi, trút hơi thở cuối cùng ngay tại ngôi nhà từng là Dinh Tỉnh trưởng – nơi bà lãnh đạo giành chính quyền năm 1945.
Trong trang sử vẻ vang của Đồng Tháp, hình ảnh bà Sáu Ngài – Trần Thị Nhượng – đã khắc sâu như nét son chói lọi. Ngày nay, thành phố Sa Đéc có một con đường đẹp mang tên bà; một ngôi trường cũng vinh dự mang tên Trần Thị Nhượng, để các thế hệ học sinh noi gương tinh thần yêu nước, kiên cường, giản dị, bất khuất – xứng đáng với tám chữ vàng Bác Hồ trao tặng: “Anh hùng – Bất khuất – Trung hậu – Đảm đang.”
