BÁC PHẠM VĂN ĐỒNG - TỪ MỘT GÓC QUÊ HƯƠNG, TÔI NGHE LỊCH SỬ KỂ CHUYỆN
Có những buổi chiều, ta đi qua một vùng đất mà không biết rằng dưới mỗi bước chân mình là cả một phần lịch sử. Có những cái tên ta từng đọc trong sách, tưởng như xa xôi, cho đến một ngày chợt nhận ra: người ấy cũng từng lớn lên dưới bầu trời quê hương mình, từng đi qua những con đường mà hôm nay ta vẫn đi qua. Với tôi, Phạm Văn Đồng là một cái tên như thế.
Ông không chỉ là một nhà lãnh đạo lớn của đất nước, mà còn là người con ưu tú của Mộ Đức, Quảng Ngãi, vùng đất miền Trung đầy nắng gió, giàu truyền thống yêu nước và cách mạng. Tôi từng biết đến Phạm Văn Đồng qua những trang sách, biết ông là một trong những nhà lãnh đạo quan trọng của cách mạng Việt Nam, từng giữ cương vị Thủ tướng Chính phủ trong nhiều năm và cùng dân tộc đi qua những bước ngoặt lớn của lịch sử. Nhưng những hiểu biết ấy, với tôi, vẫn chỉ là kiến thức cho đến khi tôi có dịp tìm hiểu về ông qua những hình ảnh, tư liệu và hiện vật tại Khu lưu niệm Phạm Văn Đồng ở quê hương Mộ Đức. Khi ấy, lịch sử bỗng trở nên gần gũi hơn bao giờ hết.
Tôi đứng trước những bức ảnh đã mang màu thời gian. Trong những hình ảnh về một người thanh niên Phạm Văn Đồng, tôi nhìn thấy một ánh mắt đầy nghị lực và tự hỏi: người thanh niên ấy đã từng nghĩ gì về tương lai, đã từng có những ước mơ riêng nào, và điều gì đã thôi thúc ông lựa chọn con đường gắn cuộc đời mình với vận mệnh dân tộc? Tôi không có câu trả lời cho tất cả. Nhưng tôi hiểu rằng một cuộc đời lớn đôi khi bắt đầu từ một lựa chọn của tuổi trẻ.
Phạm Văn Đồng sinh ngày 1 tháng 3 năm 1906 tại xã Đức Tân, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi, trong một gia đình có truyền thống. Từ năm 1925, ông bắt đầu tham gia hoạt động yêu nước và từng bước dấn thân vào con đường cách mạng. Từ một người thanh niên của vùng đất Mộ Đức, ông dần trở thành một nhà cách mạng, một nhà lãnh đạo gắn bó sâu sắc với những chặng đường quan trọng của đất nước. Nhìn lại hành trình ấy, tôi không khỏi tự hỏi: nếu được sống trong thời đại đó, trước những biến động lớn của lịch sử, tôi sẽ lựa chọn như thế nào?
Đó là một thời đại mà đất nước chưa có hòa bình như hôm nay. Tuổi trẻ không chỉ là những năm tháng để học tập, yêu thương và theo đuổi những ước mơ riêng. Với nhiều người, tuổi trẻ còn là lúc phải đứng trước một câu hỏi lớn hơn tất cả: mình sẽ sống cho riêng mình hay sống vì một điều lớn hơn bản thân? Phạm Văn Đồng đã trả lời câu hỏi ấy bằng chính cuộc đời mình. Ông lựa chọn con đường cách mạng, chấp nhận những năm tháng gian khổ, tù đày và hiểm nguy, để rồi từng bước đảm nhận những trọng trách lớn lao đối với đất nước.
Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, Phạm Văn Đồng được Trung ương và Chính phủ giao trực tiếp chỉ đạo cuộc kháng chiến, kiến quốc ở Nam Trung Bộ. Tại Quảng Ngãi, dấu ấn của ông gắn với nhiều hoạt động quan trọng trong việc xây dựng vùng tự do và củng cố hậu phương kháng chiến. Đặc biệt, năm 1947, sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh cho phép chính quyền miền Nam Trung Bộ in và phát hành Tín phiếu ở vùng tự do Liên khu V, Phạm Văn Đồng cùng Ủy ban Kháng chiến Hành chính Nam Trung Bộ quyết định thành lập Xưởng in Tín phiếu tại Xà Nay, Sơn Hà, Quảng Ngãi. Xưởng được thành lập vào tháng 9 năm 1947, góp phần bảo đảm lưu thông tiền tệ và phục vụ công cuộc kháng chiến, kiến quốc của quân dân Nam Trung Bộ.
Những dòng lịch sử ấy ban đầu đối với tôi chỉ là những thông tin cần ghi nhớ. Nhưng càng tìm hiểu, tôi càng nhận ra rằng phía sau một sự kiện lịch sử luôn có bóng dáng của rất nhiều con người. Phía sau một quyết định là bao nhiêu suy nghĩ, trăn trở; phía sau một công trình là biết bao bàn tay lao động trong điều kiện thiếu thốn; phía sau một cuộc kháng chiến là những gia đình phải xa nhau, những người mẹ lặng lẽ chờ con, những người vợ chờ chồng và những người trẻ gửi lại tuổi xuân cho đất nước. Lịch sử, hóa ra, không chỉ được viết bằng những chiến công. Lịch sử còn được viết bằng những ngày tháng âm thầm, bằng mồ hôi của người lao động, bằng sự bền bỉ của những con người ở hậu phương, bằng những bước chân của người lính và bằng niềm tin của những con người chưa nhìn thấy ngày mai nhưng vẫn tin rằng ngày mai nhất định sẽ đến.
Trong dòng chảy ấy, Phạm Văn Đồng đã dành tuổi trẻ và phần lớn cuộc đời mình cho đất nước. Nhìn vào cuộc đời ông, tôi càng hiểu rằng giá trị của một con người không chỉ được đo bằng chức vụ hay những danh hiệu mà họ từng mang, mà còn được thể hiện ở cách họ sống, ở những điều họ lựa chọn và những giá trị họ để lại cho cộng đồng, cho dân tộc.
Tôi sinh ra khi chiến tranh đã lùi xa. Tôi chưa từng phải tiễn một người thân ra trận, chưa từng trải qua một đêm mà tiếng bom khiến mọi người phải tìm nơi trú ẩn, chưa từng hiểu trọn vẹn cảm giác của một người mẹ nhìn theo bóng con khuất dần rồi tự hỏi bao giờ con mới trở về. Những điều ấy với tôi chỉ tồn tại trong những câu chuyện được kể lại, trong những trang sách lịch sử và trong ký ức của thế hệ đi trước. Nhưng có lẽ chính vì được sinh ra trong hòa bình, tôi càng phải học cách biết ơn.
Bởi có những điều chúng ta gọi là “bình thường” hôm nay từng là một giấc mơ rất lớn của thế hệ trước: một buổi sáng bình yên, một con đường đến trường không có tiếng súng, một bữa cơm đủ đầy bên gia đình, một giảng đường có ánh sáng và một người trẻ được tự do lựa chọn tương lai. Những điều tưởng như giản dị ấy trở nên quý giá hơn khi được nhìn từ phía bên kia của lịch sử. Hòa bình không phải là điều tự nhiên mà có; đó là thành quả được vun đắp bằng biết bao nỗ lực, hy sinh và niềm tin của các thế hệ đi trước.
Và tôi nghĩ về Phạm Văn Đồng. Một người con của Mộ Đức đã bước ra khỏi quê hương, đi qua những năm tháng đầy biến động và dành phần lớn cuộc đời cho đất nước. Trước những lựa chọn của thời đại, ông đã chọn con đường cống hiến. Có lẽ đó mới là điều khiến một con người sống mãi trong ký ức của dân tộc: không phải bởi họ đã đứng ở vị trí cao đến đâu, mà bởi họ đã sống như thế nào khi đất nước cần họ.
Có một điều khiến tôi suy nghĩ rất lâu sau khi tìm hiểu về Phạm Văn Đồng: mỗi thế hệ đều có một cách riêng để yêu nước. Thế hệ của ông đã đi qua chiến tranh bằng lòng quả cảm, trí tuệ và sự hy sinh. Còn thế hệ chúng tôi lớn lên trong hòa bình. Chúng tôi không phải đối diện với chiến tranh theo cách của cha ông, nhưng điều đó không có nghĩa là chúng tôi không có trách nhiệm với đất nước. Trách nhiệm của chúng tôi nằm trong từng giờ học, từng công việc, từng lựa chọn và từng cách chúng tôi đối xử với quê hương.
Là một sinh viên, tôi hiểu rằng tri thức chính là hành trang quan trọng mà thế hệ mình có thể mang theo để bước vào tương lai. Tôi muốn học tập không chỉ để có một tấm bằng, mà còn để hiểu quê hương mình; hiểu vì sao một vùng đất miền Trung đầy nắng gió lại có thể sinh ra biết bao con người giàu lòng yêu nước; hiểu vì sao những thế hệ trước có thể chịu đựng gian khổ mà vẫn không từ bỏ niềm tin; và hiểu rằng mình phải sống như thế nào để những hy sinh của họ không trở thành một câu chuyện bị lãng quên. Với tôi, học tập nghiêm túc, sống có trách nhiệm và không ngừng hoàn thiện bản thân chính là một cách thiết thực để tiếp nối truyền thống quê hương.
Tôi trở lại với hình ảnh người thanh niên Phạm Văn Đồng trong những tư liệu ở Khu lưu niệm. Hơn một thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày ông cất tiếng khóc chào đời trên quê hương Mộ Đức. Mộ Đức hôm nay đã đổi thay, Quảng Ngãi hôm nay cũng đang từng ngày phát triển. Những con đường từng in dấu chân của một thế hệ giờ đây có thêm những mái trường, những hàng cây, những ngôi nhà và những bước chân trẻ tuổi. Trong số những bước chân ấy có chúng tôi – những người sinh ra khi đất nước đã hòa bình, đang được học tập, được lựa chọn ước mơ và được tự mình viết nên câu chuyện của thế hệ mình.
Tôi bỗng nhận ra một điều thật giản dị: chúng tôi không được lựa chọn thời đại mình sinh ra, nhưng chúng tôi được lựa chọn cách mình sống trong thời đại ấy. Thế hệ trước đã dành tuổi trẻ để bảo vệ đất nước, còn chúng tôi phải biết dùng tuổi trẻ để xây dựng đất nước. Nếu thế hệ trước từng cầm súng để bảo vệ từng tấc đất, thì thế hệ chúng tôi hôm nay cần lấy tri thức làm hành trang để xây dựng tương lai. Nếu họ đã gửi lại tuổi xuân nơi chiến trường, chúng tôi càng phải biết trân trọng từng ngày mình được sống. Nếu họ đã giữ niềm tin trong những năm tháng gian khó, chúng tôi càng không có lý do để sống hoài, sống phí những năm tháng bình yên.
Có người từng nói rằng quê hương là nơi ta sinh ra. Nhưng với tôi, sau khi tìm hiểu về Phạm Văn Đồng, quê hương còn là nơi lưu giữ những câu chuyện mà mỗi thế hệ có trách nhiệm gìn giữ và kể lại. Mộ Đức đối với tôi không chỉ là một địa danh trên bản đồ. Đó là nơi một người con đã bắt đầu hành trình của mình, nơi lưu giữ ký ức về một cuộc đời đã gắn với những bước ngoặt của đất nước. Quảng Ngãi cũng không chỉ là nơi tôi đang sống, mà còn là vùng đất đã chứng kiến biết bao thế hệ đứng lên trước những thử thách của lịch sử.
Tôi nghĩ về Phạm Văn Đồng không phải chỉ với khoảng cách của một người trẻ nhìn về một nhân vật lịch sử. Tôi muốn nhìn ông gần hơn: như một người con quê hương, như một người từng có tuổi trẻ, từng đứng trước những lựa chọn lớn của cuộc đời và chọn con đường cống hiến. Chính vì vậy, câu chuyện về ông không chỉ thuộc về quá khứ. Nó còn thuộc về hiện tại và đặt ra một câu hỏi cho những người trẻ hôm nay: chúng ta sẽ làm gì với những giá trị mà thế hệ đi trước đã trao lại?
Năm 2026, khi quê hương tổ chức các hoạt động kỷ niệm 120 năm ngày sinh Phạm Văn Đồng, câu hỏi ấy đối với tôi càng trở nên rõ ràng hơn. Đây không chỉ là dịp để tưởng nhớ một nhà lãnh đạo lớn, mà còn là cơ hội để thế hệ hôm nay nhìn lại một thế hệ đã sống, chiến đấu và cống hiến cho đất nước. Lễ kỷ niệm 120 năm ngày sinh của ông được tổ chức tại Khu lưu niệm Phạm Văn Đồng ở Quảng Ngãi vào ngày 1 tháng 3 năm 2026, nhắc nhở chúng ta rằng một cuộc đời đã đi qua hơn một thế kỷ vẫn có thể tiếp tục đặt ra những câu hỏi cho hiện tại.
Nếu ngày hôm nay lịch sử trao vào tay mình một trang giấy trắng, mình sẽ viết gì lên đó? Tôi chưa thể trả lời bằng những điều quá lớn lao. Tôi chỉ biết mình muốn bắt đầu từ những điều gần nhất: học tập tốt hơn, sống trách nhiệm hơn, yêu quê hương bằng hành động chứ không chỉ bằng lời nói, biết trân trọng lịch sử và giữ gìn những câu chuyện của thế hệ trước. Tôi muốn cố gắng để một ngày nào đó, khi nhìn lại tuổi trẻ của mình, tôi có thể nói rằng mình đã không sống hoài những năm tháng đẹp nhất.
Tôi rời Khu lưu niệm Phạm Văn Đồng với một suy nghĩ cứ ở lại mãi. Trước khi bước vào nơi ấy, tôi nghĩ mình đến để tìm hiểu về một nhân vật lịch sử. Khi bước ra, tôi nhận ra mình đã tìm thấy một phần câu chuyện của chính quê hương mình: một người con đã đi từ Mộ Đức, một thế hệ đã đi qua chiến tranh, một đất nước đã đi qua những năm tháng đau thương để có được hòa bình và một thế hệ trẻ đang đứng trước tương lai. Những khoảng thời gian ấy nối với nhau bằng một điều: sự tiếp nối.
Phạm Văn Đồng đã nhận từ thế hệ đi trước một niềm tin và dành cả cuộc đời để góp phần vun đắp niềm tin ấy cho đất nước. Hôm nay, chúng tôi nhận từ thế hệ ông một quê hương hòa bình. Vậy chúng tôi sẽ trao lại điều gì cho thế hệ mai sau? Có lẽ câu trả lời không nằm ở những lời nói thật lớn, mà nằm trong cách mỗi người trẻ sống, học tập và cống hiến mỗi ngày. Một dân tộc chỉ thật sự mạnh khi thế hệ sau không quên những gì thế hệ trước đã làm. Một quê hương chỉ thật sự đẹp khi những người sinh ra từ quê hương ấy biết trân trọng nguồn cội. Và giữ gìn ký ức cũng chính là giữ gìn những giá trị mà một thế hệ đã gửi lại cho thế hệ sau.
Tôi muốn kể câu chuyện về Phạm Văn Đồng như một người trẻ Quảng Ngãi kể về một người con của quê hương mình. Không phải để quá khứ trở thành một bức tượng đứng im, mà để quá khứ bước vào hiện tại; để mỗi lần đi qua Mộ Đức, tôi nhớ rằng dưới bầu trời này từng có một người trẻ đã chọn sống cho điều lớn hơn bản thân; để mỗi lần ngồi trong giảng đường, tôi nhớ rằng mình đang được học tập trong một nền hòa bình mà bao thế hệ đã góp phần vun đắp; và để mỗi lần nghĩ về tương lai, tôi tự nhắc mình rằng tuổi trẻ của thế hệ trước đã viết nên lịch sử bằng lòng yêu nước và sự cống hiến, còn tuổi trẻ của chúng tôi phải viết tiếp câu chuyện ấy bằng tri thức, trách nhiệm và khát vọng dựng xây quê hương, đất nước.
Có thể chúng tôi không làm nên những điều vang dội, nhưng nếu biết sống tử tế, sống có lý tưởng, học tập nghiêm túc và sống có trách nhiệm với đất nước, thì đó cũng là một cách để tiếp nối những giá trị mà thế hệ trước đã trao lại. Bởi sau cùng, điều một thế hệ để lại cho thế hệ sau không chỉ là những trang sử, mà còn là niềm tin, là trách nhiệm và một câu hỏi luôn còn đó: chúng ta sẽ làm gì với những gì cha ông đã trao lại? Tôi muốn trả lời câu hỏi ấy không bằng những lời nói lớn lao, mà bằng chính cách mình sống, học tập và trưởng thành mỗi ngày.
Từ Mộ Đức, câu chuyện về Phạm Văn Đồng đã đi qua hơn một thế kỷ, nhưng câu chuyện ấy chưa bao giờ thực sự khép lại. Hôm nay, câu chuyện ấy vẫn đang được tiếp nối trong suy nghĩ, hành động và những lựa chọn của thế hệ trẻ Quảng Ngãi. Đó là câu chuyện tôi muốn mang theo sau hành trình tìm hiểu về một cuộc đời đã gắn với vận mệnh dân tộc, về một thời hoa lửa và cũng là câu chuyện về trách nhiệm của tuổi trẻ hôm nay.
Nếu thế hệ trước đã dùng tuổi trẻ để góp phần làm nên những trang sử của dân tộc, thì chúng tôi, những người được lớn lên trong hòa bình, phải biết dùng tuổi trẻ của mình để viết tiếp những trang mới bằng tri thức, lòng biết ơn, trách nhiệm và khát vọng cống hiến. Bởi lịch sử không chỉ là những gì đã qua; lịch sử còn là những gì mỗi thế hệ lựa chọn để tiếp tục viết nên.
