Bài ca Phú Yên

TUY HÒA 1966 – KHI CÁNH ĐỒNG TRỞ THÀNH CHIẾN TRƯỜNG

Có những bức ảnh chiến tranh phải nhìn thật lâu mới nhận ra nơi chụp.

Sau những chiếc trực thăng, xe bọc thép và đoàn lính là những thửa ruộng trải rộng đến chân trời, những mái nhà thấp, con đường đất và xóm làng nằm giữa đồng bằng. Với người Phú Yên hôm nay, cảnh vật trong những bức ảnh ấy vừa xa lạ, vừa có gì đó rất quen.

Bởi gần sáu mươi năm trước, chính những cánh đồng nuôi sống bao thế hệ người dân Tuy Hòa đã có lúc trở thành chiến trường.

Một chiếc trực thăng hạ thấp độ cao bên những mái nhà tranh. Một đoàn quân men theo con đường đất giữa đồng. Xe bánh xích lún xuống ruộng. Ở một bức ảnh khác, những người dân bị thương ngồi cạnh nhau trước một căn lều quân y.

Những tấm ảnh màu chụp tại khu vực Tuy Hòa năm 1966 khi xuất hiện trở lại trên mạng xã hội đã khiến nhiều người Phú Yên cố tìm trong đó dấu vết của quê mình.

Có người đoán đó là khu vực dọc Quốc lộ 25 qua Phú Hòa. Người khác căn cứ hướng ruộng, dòng nước và trục đường để cho rằng có thể là vùng Hòa Đồng – Sơn Thành, trên tuyến phía tây về Tuy Hòa.

Những suy đoán ấy là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, sau nhiều thập niên, địa hình đã thay đổi, đường sá được mở rộng, đổi tên hoặc điều chỉnh hướng tuyến; hệ thống thủy lợi, khu dân cư và cảnh quan cũng không còn như trước. Chỉ từ một hàng cây, một bờ ruộng hay một con mương trong ảnh, chưa thể xác định chính xác địa điểm chụp.

Điều có thể xác định rõ hơn là bối cảnh lịch sử của những bức ảnh.

Đầu năm 1966, đồng bằng Tuy Hòa thực sự trở thành một chiến trường lớn.

Cuộc hành quân giữa mùa lúa

Tháng 1/1966, mùa khô bắt đầu ở miền Trung.

Đồng bằng Tuy Hòa khi ấy là một vùng sản xuất lúa quan trọng của duyên hải Nam Trung Bộ. Với người dân, lúa là nguồn sống. Nhưng trong chiến tranh, lúa còn là lương thực, hậu cần và một nguồn lực có ý nghĩa quân sự.

Vì vậy, vụ lúa ở Tuy Hòa không nằm ngoài những tính toán của các bên tham chiến.

Theo hồ sơ của Trung tâm Quân sử Lục quân Hoa Kỳ, lực lượng tham gia cuộc hành quân mang mật danh Van Buren gồm Lữ đoàn 1 thuộc Sư đoàn 101 Không vận Mỹ, Lữ đoàn 2 Thủy quân lục chiến Hàn Quốc và Trung đoàn 47 quân đội Việt Nam Cộng hòa.

Mục tiêu được phía Mỹ xác định là truy tìm Trung đoàn 95 của Quân đội nhân dân Việt Nam, được cho là đang hoạt động quanh khu vực Tuy Hòa, đồng thời bảo vệ và kiểm soát vụ thu hoạch lúa tại vùng ven biển.
Một bức ảnh chụp ngày 23/1/1966, hiện được lưu trong hệ thống tư liệu ảnh của Hoa Kỳ, cho thấy binh sĩ thuộc Sư đoàn 101 chuẩn bị tiến qua một cánh đồng lúa. Chú thích ảnh nêu rõ một trong những mục tiêu của cuộc hành quân là ngăn nguồn lúa quan trọng rơi vào tay lực lượng đối phương.
Chi tiết ấy cho thấy một thực tế đặc biệt của chiến tranh ở đồng bằng Tuy Hòa: ruộng lúa không còn chỉ là nơi sản xuất của người nông dân, mà đã trở thành một phần trong bài toán hậu cần và kiểm soát địa bàn.
Hai hướng quân tiến vào đồng bằng
Tư liệu lịch sử địa phương ghi nhận mờ sáng ngày 19/1/1966, một lực lượng lớn bắt đầu tiến vào khu vực Tuy Hòa 1.
Một hướng, lực lượng Mỹ sử dụng trực thăng đổ quân dọc vùng ven núi Hòa Mỹ – Hòa Phong – Hòa Thịnh.
Ở hướng khác, lực lượng Hàn Quốc từ phía Quốc lộ 1 chia thành nhiều mũi tiến về phía tây.
Hai hướng tiến quân dần khép vào khu vực đồng bằng. Trực thăng, pháo binh, xe bọc thép và bộ binh xuất hiện trên những vùng quê vốn chủ yếu là đường đất, bờ ruộng, xóm nhỏ và làng mạc.
Có lẽ chính vì vậy mà những bức ảnh màu còn lại từ năm ấy gây ấn tượng mạnh đến hôm nay. Những phương tiện chiến tranh hiện đại xuất hiện ngay giữa một không gian nông thôn rất quen thuộc: phía sau trực thăng và xe thiết giáp vẫn là mái tranh, người dân, hàng cây và ruộng lúa.
Đồng bằng rộng, tương đối bằng phẳng vốn thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp, nhưng trong chiến đấu lại khiến bộ binh dễ bị phơi bày khi phải di chuyển qua những khoảng trống lớn. Trong khi đó, pháo binh, máy bay và trực thăng có điều kiện phát huy ưu thế hỏa lực.
Ngày 6 và 7/2/1966, những trận đánh dữ dội diễn ra tại khu vực được hồ sơ Mỹ ghi là Canh Tinh và My Canh, cách Tuy Hòa hơn 20 km về phía tây nam.
Các đơn vị thuộc Tiểu đoàn 2, Trung đoàn 502 của Sư đoàn 101 chạm trán lực lượng đối phương được bố trí tại những vị trí phòng thủ giữa vùng đồng bằng. Không kích và pháo binh được gọi tới hỗ trợ; nhiều đợt tiến quân phải vượt qua những khoảng ruộng trống.

Trên bản đồ quân sự, Canh Tinh hay My Canh chỉ là những địa danh nhỏ. Nhưng với người dân sống ở đó, chiến trường ấy còn là ruộng nhà, đường ra đồng và nơi sinh sống của cả một cộng đồng.
Khi tiếng súng dừng lại, người dân vẫn phải trở về với những mảnh đất ấy để tiếp tục cuộc sống.
Người dân giữa chiến sự
Tư liệu lịch sử Phú Yên cho biết trong các cuộc hành quân năm 1966, nhiều người dân phải rời làng, chạy vào rừng hoặc sang khu vực khác để tránh chiến sự. Có nơi ruộng đất bị bỏ hoang, sản xuất đình trệ, lương thực và thuốc men thiếu hụt.
Nhưng không phải ai cũng chấp nhận rời bỏ làng quê trong thời gian dài.
Đầu năm 1966, phụ nữ được ghi nhận là lực lượng nòng cốt trong nhiều cuộc đấu tranh đòi trở về làng cũ, bảo vệ sản xuất và yêu cầu binh lính không xâm phạm dân thường.
Tháng 2 năm ấy, gần 1.000 người dân Hòa Hiệp tham gia một cuộc đấu tranh trực tiếp với lực lượng Hàn Quốc. Trong những tháng sau đó, các hoạt động đấu tranh dân sự tiếp tục diễn ra ở nhiều nơi trong tỉnh.
Đặt trong bối cảnh ấy, một câu chuyện xảy ra trước Van Buren hai năm vẫn thường được người Phú Yên nhắc đến: “Mẹ Hòa Đồng chặn xe tăng.”
Người mẹ đứng trước sáu chiếc M113
Sáng 28/7/1964, một đoàn sáu xe bọc thép M113 tiến vào ấp Rượu, thôn Phú Phong, xã Hòa Đồng.
Bánh xích bắt đầu chạy xuống những thửa lúa.
Trong số những người dân đứng nhìn ruộng bị phá có bà Ngô Thị Kính, sinh năm 1901, khi ấy đã ngoài sáu mươi tuổi.
Bà bước xuống ruộng và đi về phía đoàn xe. Những người dân khác trong làng đi theo.
Theo tư liệu và lời kể nhân chứng được báo chí ghi lại, binh lính trên xe tìm cách uy hiếp nhưng bà Kính không rời đi. Yêu cầu của bà rất rõ: xe quân sự phải đi trên đường dành cho xe, không được chạy xuống ruộng lúa của dân.
Cuối cùng, đoàn xe phải quay trở lại theo lối đã đi vào.
Từ đó đến cuối tháng 8/1964, phụ nữ tại các xã Hòa Đồng, Hòa Mỹ, Hòa Thịnh được ghi nhận đã nhiều lần đứng ra ngăn các đoàn xe M113 trong những cuộc càn quét.
Câu hát:
“Mẹ Hòa Đồng chặn xe tăng…”
vì vậy không phải là câu chuyện xảy ra trong cuộc hành quân Van Buren năm 1966. Sự kiện diễn ra trước đó hai năm.

Tuy nhiên, hai câu chuyện gặp nhau ở một điểm: ruộng lúa không chỉ là cảnh nền của chiến tranh. Đối với người dân, đó là tài sản, là nguồn sống và là thứ gắn trực tiếp với sự tồn tại của gia đình.
Đường số 7, Đường số 5 và câu hỏi về vị trí những bức ảnh
Khi nhìn lại các bức ảnh năm 1966, nhiều người Phú Yên hôm nay thường cố đặt chúng lên bản đồ hiện tại.
Đây là việc không đơn giản.
Con đường lịch sử mang tên Đường số 7, nối Tuy Hòa với Sơn Hòa và Tây Nguyên, về sau gắn với Quốc lộ 25. Đến năm 1975, tuyến đường này lại trở thành một trong những trục chính trong cuộc rút quân từ Tây Nguyên xuống đồng bằng.
Trong khi đó, Đường số 5, từ vùng Sơn Thành hướng về đồng bằng Tuy Hòa, về sau gắn với tuyến tỉnh lộ 645; Quốc lộ 29 hiện nay được hình thành trên cơ sở nâng cấp, kết nối các tuyến đường cũ qua khu vực này.
Vì vậy, giả thuyết cho rằng một số bức ảnh năm 1966 được chụp trên các trục giao thông phía tây Tuy Hòa là điều đáng tiếp tục khảo cứu, nhưng chưa nên xem là kết luận.
Muốn xác định chính xác địa điểm, cần đối chiếu ảnh gốc có độ phân giải cao với hồ sơ ảnh, chú thích gốc, bản đồ quân sự cùng thời kỳ, vị trí các làng cũ, hướng dòng chảy, hệ thống thủy lợi và mạng lưới đường giao thông năm 1966.
Nếu thực hiện được việc này một cách hệ thống, đây có thể là một hướng nghiên cứu có giá trị đối với lịch sử địa phương Phú Yên.
Sáu mươi năm nhìn lại
Hôm nay, đi trên Quốc lộ 25, Quốc lộ 29 hay những con đường xuyên qua Hòa Đồng, Hòa Mỹ, Hòa Phong, rất khó hình dung rằng vùng đất này từng đầy tiếng trực thăng, pháo binh và tiếng xích xe bọc thép.
Những cánh đồng đã trở lại với công việc quen thuộc.
Người dân cày đất, gieo mạ, dẫn nước rồi chờ mùa gặt.
Giá trị của những bức ảnh năm 1966 vì thế không chỉ nằm ở việc chúng ghi lại một cuộc hành quân hay một đơn vị quân đội. Chúng còn giữ lại hình dáng của một vùng quê trong chiến tranh: những mái nhà tranh, bờ ruộng, con đường đất, dòng nước và những con người bình thường xuất hiện giữa một biến động lịch sử rất lớn.
Một số mái nhà trong ảnh có thể không còn.
Những bờ ruộng đã thay đổi.
Con đường cũ có thể đã rộng hơn nhiều.
Những người dân đứng bên đường năm ấy phần lớn không được ghi lại tên tuổi.

Nhưng chính những chi tiết ấy làm cho các bức ảnh trở nên gần gũi với người Phú Yên hôm nay.
Trong hồ sơ quân sự, Van Buren là tên một cuộc hành quân.
Trên bản đồ, đó là những mũi tiến quân, tọa độ và địa danh.
Còn với người dân sống trên đồng bằng Tuy Hòa, chiến tranh đi qua bằng những điều cụ thể hơn: một vụ lúa có thể mất, một con đường bị chặn, một ngôi làng phải sơ tán, một thửa ruộng bị bánh xích cày nát.
Câu chuyện về bà Ngô Thị Kính đứng trước đoàn xe M113 vì thế vẫn còn được nhắc lại. Không phải bởi bà có thể làm thay đổi cả một cuộc chiến, mà bởi trong khoảnh khắc ấy, một người nông dân đã đứng ra bảo vệ điều gần gũi nhất với cuộc sống của mình: ruộng lúa.
Sáu mươi năm đã trôi qua.
Dấu xích trên đồng không còn nữa.
Nhưng lúa vẫn mọc trên những cánh đồng Tuy Hòa.
Và dưới lớp đất bình thường ấy vẫn còn một phần ký ức của vùng đất Phú Yên trong những năm chiến tranh.
Tư liệu chính đối chiếu
Bài viết được đối chiếu từ Combat Operations: Stemming the Tide, May 1965 to October 1966 của Trung tâm Quân sử Lục quân Hoa Kỳ; tư liệu ảnh liên quan Operation Van Buren trong hệ thống lưu trữ của Hoa Kỳ; các tư liệu lịch sử đăng trên Báo Phú Yên về công tác dân vận trong mùa khô năm 1966; tư liệu về sự kiện “Mẹ Hòa Đồng chặn xe tăng”; cùng các nguồn lịch sử liên quan Đường số 7 – Quốc lộ 25, Đường số 5 và hệ thống gia