Ban hành bộ "Hình thư" (1042) – Đặt nền móng cho hệ thống pháp luật thành văn của quốc gia

Sự bất cập của tư pháp thời kỳ đầu và yêu cầu lịch sử

Trước năm 1042, hệ thống pháp luật và tư pháp của nhà nước Đại Việt còn rất thô sơ. Việc xét xử các vụ án trong xã hội chủ yếu dựa vào thói quen, tập tục truyền miệng hoặc sự phán quyết tùy tiện, cảm tính của quan lại các cấp. Sự thiếu vắng một khung khổ pháp lý thành văn minh bạch không chỉ dẫn đến tình trạng oan sai phổ biến trong nhân dân mà còn tạo kẽ hở cho tệ nạn tham nhũng, lạm quyền của tầng lớp quan lại địa phương, làm lung lay niềm tin của thần dân đối với triều đình trung ương.

Nhận thức rõ triều đại muốn trường tồn và quản lý xã hội hiệu quả không thể chỉ dựa vào đạo đức hay uy quyền phong kiến thuần túy mà phải thượng tôn pháp luật, vua Lý Thái Tông đã đưa ra một quyết định có tính bước ngoặt lịch sử: lệnh cho các quan lại biên soạn và ban hành bộ Hình thư vào năm 1042. Đây là bộ luật thành văn đầu tiên chính thức được ghi nhận trong lịch sử lập pháp Việt Nam.

Giá trị lịch sử và ý nghĩa của bộ Hình thư đầu tiên

Sử thần Ngô Sĩ Liên trong Đại Việt sử ký toàn thư đã đánh giá rất cao công trạng này của Lý Thái Tông. Bộ Hình thư ra đời đã gom góp các điều luật, quy định rõ ràng về hình phạt, quyền sở hữu tài sản, các thủ tục tố tụng tư pháp và trách nhiệm công vụ. Nhờ đó, công tác xét xử của triều đình có khuôn phép, quy chuẩn cố định, chấm dứt thời kỳ quan lại xử án theo ý thích cá nhân.

Dưới góc nhìn nghiên cứu nhà nước và pháp luật, việc ban hành Hình thư đánh dấu sự chuyển biến chất lượng của nhà nước quân chủ trung ương tập quyền Đại Việt: từ nhà nước quản lý bằng truyền thống và quyền lực quân sự sang nhà nước quản lý bằng pháp luật văn bản. Nó bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhân dân, lập lại kỷ cương phép nước, siết chặt trật tự trị an từ kinh thành đến các vùng châu huyện biên viễn, đặt nền móng vững chắc cho nền văn minh pháp lý Đại Việt sau này.