Báo chí cách mạng với công cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc những năm 1930-1945
Báo chí cách mạng với công cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc những năm 1930-1945
Từ năm 1930 đến năm 1945, dưới sự lãnh đạo của Đảng, báo chí có sự phát triển mạnh mẽ và có đóng góp to lớn trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc. Thông qua báo chí nhận thức chính trị của quần chúng được nâng cao, nhân dân đấu tranh theo đường lối, chủ trương của Đảng. Báo chí đóng vai trò là vũ khí tư tưởng - lý luận giáo dục lòng yêu nước, góp phần quan trọng vào thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời ngày 3/2/1930 có ý nghĩa quan trọng đối với phong trào giải phóng dân tộc cũng như sự lãnh đạo đối với nền báo chí cách mạng. Quan điểm chung của Đảng về lãnh đạo công tác báo chí là: Các cơ quan lãnh đạo của Đảng từ Trung ương đến các huyện ủy phải xuất bản báo, dùng báo chí cổ động cuộc đấu tranh, tuyên truyền chủ nghĩa cộng sản, thảo luận đường lối, chủ trương của Đảng. Các tổ chức quần chúng như: Công hội, Nông hội, Thanh niên cộng sản đoàn, Hội Phụ nữ, Hội Cứu tế… đều phải xuất bản báo để vận động cách mạng trong giai cấp, tầng lớp mình. Hình thức xuất bản báo chí phải bí mật, không hợp pháp.
Báo Tranh đấu, Tạp chí Đỏ và Báo Cờ vô sản. (Nguồn ảnh Internet)Từ định hướng đó, báo chí phát triển phong phú, ngay sau khi thành lập Đảng, có ít nhất 25 tờ báo ra đời[1]. Ngày 5/8/1930, Trung ương lâm thời xuất bản Tạp chí Đỏ. Ngày 15/8/1930, báo Tranh đấu - Cơ quan Trung ương của Đảng ra số 1. Song song với báo chí của Trung ương, nhiều địa phương và cơ sở đã xuất bản tờ báo của mình. Tên báo và nội dung đều mang đậm tính giai cấp như: Vô Sản, Dân Cày, Lao Khổ, Dân Nghèo, Công Nông, Lao Động…Sau Hội nghị Trung ương lần thứ nhất (10/1930), Tạp chí Đỏ và Tranh đấu ngừng xuất bản, thay vào đó là báo Cờ vô sản và Tạp chí Cộng sản[2] - Cơ quan Trung ương của Đảng Cộng sản Đông Dương, do đồng chí Tổng Bí thư Trần Phú trực tiếp phụ trách. Báo của các Xứ ủy Nam Kỳ, Bắc Kỳ, Trung Kỳ xuất hiện rồi ngừng xuất bản do sự chống phá của địch, như báo: Cờ đỏ (1932), Cờ lãnh đạo (1933), Giải phóng (1935) của Nam Kỳ; Tiến lên (1931), Cờ đỏ của Bắc Kỳ; Công nông binh (năm 1931), Cờ đỏ của Trung Kỳ. Bên cạnh đó là hệ thống báo Tỉnh ủy và Liên Tỉnh ủy: Sài Gòn có Thợ Thuyền, Chợ Lớn có Nhà Quê, Mỹ Tho có Nông Dân, Bến Tre có Tranh Đấu… Ở Bắc Kỳ, Nam Định và Ninh Bình có Hưởng Ứng, sau đổi là Dân Quê. Ở Trung Kỳ, Thanh Hóa có Hồn Lao động… Nghệ An, Hà Tĩnh có Chỉ Trích, Cổ Động, Gương Vô sản[3]…Trong giới học sinh, sinh viên có Tân học sinh, Thanh niên đỏ, Thổ mộ, Thợ thuyền, Đường ray, Lao động… Do nhu cầu rèn luyện tư tưởng, nâng cao trình độ lý luận và chính trị cho cán bộ, đảng viên ở trong tù, đồng thời để đấu tranh về lý luận và chính trị với những đảng viên Việt Nam Quốc dân Đảng đang theo chủ nghĩa quốc gia tư sản, ở một số nhà tù đã xuất hiện báo trong tù do các chi bộ Đảng Cộng sản chủ trương: Hỏa Lò Hà Nội có Con đường chính, Lao tù tạp chí (sau đổi là Tù nhân báo), Đuốc đưa đường, Đường cách mạng; ở Buôn Ma Thuột có Tạp chí Doãn đê (sau đổi là Bônsơvích); ở Côn Lôn có Người tù đỏ, Qua tiếng sóng hận, Hòn Cau, Ý kiến chung… Điều kiện ra báo trong tù rất khó khăn, nên ở một số nơi đã sáng tạo ra hình thức “báo nói”, không cần in, không cần viết, nhưng được chuẩn bị công phu và cử người có giọng hay, lưu loát đọc cho anh em nghe nên rất dễ đi vào lòng người.Về in, báo vẫn sử dụng các phương tiện thủ công, thô sơ như thời kỳ trước. Do phải đối phó với địch truy lùng, phải bảo vệ cơ sở bí mật và kịp thời di chuyển, do đó hầu hết báo và tạp chí đều xuất bản không định kỳ.Cuộc đấu tranh tư tưởng, lý luận trên báo chí giai đoạn 1930 - 1935 đã góp phần quan trọng vào việc xây dựng, củng cố tư tưởng cho đảng viên và quần chúng, cổ vũ quần chúng đấu tranh, vạch mặt tội ác của đế quốc và tay sai, đóng góp tích cực vào việc khôi phục và phát triển Đảng.Từ giữa năm 1935 đến giữa năm 1936, tình hình thế giới và trong nước có nhiều diễn biến phức tạp. Mặt trận nhân dân Pháp thắng lợi, những người Cộng sản ở Đông Dương đã chuyển từ hoạt động bí mật ra nửa công khai và công khai. Bên cạnh việc duy trì báo chí bí mật của Đảng, Đảng chủ trương đẩy mạnh xuất bản báo chí công khai để tuyên truyền, tập hợp quần chúng rộng rãi hơn. Từ tháng 6-1936, báo chí cách mạng xuất bản công khai nhận sứ mệnh lịch sử mới: Tuyên truyền chủ nghĩa Mác-Lênin và Nghị quyết Đại hội lần thứ VII Quốc tế Cộng sản và việc thành lập Mặt trận Dân chủ chống phát xít; tuyên truyền cho sự chuyển hướng chỉ đạo chiến lược của Đảng, vận động việc thành lập Mặt trận Dân chủ Đông Dương, đòi tự do dân chủ, cải thiện đời sống và hòa bình, tự do báo chí. Tiêu biểu là những bài báo đăng công khai tuyên truyền về chủ nghĩa Mác-Lênin như: Sông Hương tục bản đăng bài “Văn học và chủ nghĩa duy vật” của Hải Triều liên tiếp ba số 8, 9, 10 các ngày 16/8, 2/9 và 11/9/1937. Notre Voix đăng bài “Chủ nghĩa dân tộc và chúng tôi” (số 1, 2), “Lênin bàn về chiến tranh và hòa bình” (số 12, 13). Dân chúng đăng: “Chiến tranh và quyền tự do dân chủ” (số 19), “Cách mạng và cải lương” (số 34, 35)... Các bài báo đã trang bị lý luận cách mạng chiến đấu về tư tưởng cho giai cấp công nhân và nhân dân ta trên con đường đấu tranh giải phóng dân tộc. Các bài viết chính trị mang tính lý luận đề cập đến những vấn đề cách mạng lúc bấy giờ như: “Đi tới Mặt trận Bình dân Đông Dương” (số 7, 8), “Mặt trận Bình dân hay Mặt trận Dân chủ” (số 9), “Đi tới Mặt trận Dân chủ Đông Dương” (số 11), trên báo Tin Tức. Notre Voix có “Nền hòa bình mà chúng ta muốn” (số 1), “Bảo vệ hòa bình như thế nào?” (số 2). Quá trình thành lập Đảng và lịch sử đấu tranh cách mạng được các báo đăng tải thường xuyên. Tài liệu nghiên cứu về lịch sử Đảng đăng trọn vẹn 4 trang số 41 và phần lớn số 42 trên báo Dân chúng với nhan đề “15 năm vận động Cộng sản và 9 năm thành lập Đảng Cộng sản ở Đông Dương”, “Lịch sử Cộng sản vận động ở Đông Dương”. Báo Notre Voix số 2, 3 đăng bài “Đảng Cộng sản Đông Dương 9 tuổi”. Báo chí tuyên truyền về Liên Xô như trích đăng báo cáo của Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô ngày 3/3/1937 (L’Avant garde); báo cáo chính trị tại Đại hội lần thứ XVIII Đảng Cộng sản Liên Xô ngày 10/3/1939 (Notre Voix) giải thích đúng đắn Hiệp ước Xô - Đức ký ngày 23/8/1939 và giới thiệu các sáng tác văn học ca ngợi Liên Xô. Với Đảng Cộng sản Pháp và Mặt trận Nhân dân Pháp, thông qua các bài phát biểu của M. Tôrê, G. Đuylô, H. Lôđơray đấu tranh trên nghị trường, báo chí giới thiệu những chủ trương cải cách tiến bộ ở Pháp và các thuộc địa Pháp. Những hoạt động của Ônen, nghị sĩ Cộng sản, Ủy viên Trung ương, phái viên trong thời gian sang Đông Dương được tường thuật, gây thiện cảm trong nhân dân. Với mặt trận chống phát xít của các nước Tây Ban Nha, Trung Quốc, Ba Lan, Tiệp Khắc... báo chí tích cực đưa tin, bình luận ủng hộ các phong trào. Báo chí cách mạng thời kỳ này còn có nhiệm vụ đấu tranh chống các xu hướng cơ hội, cải lương; chống đường lối chính trị phản động. Đấu tranh với các nhóm tơrốtxkit đã trở thành mục tiêu thường xuyên trên mặt báo cách mạng từ năm 1937 trở đi.Về văn xuôi, các báo mới chỉ giới thiệu được một số truyện ngắn, phóng sự. Thời kỳ này cũng xuất hiện truyện dài nhưng không đăng đều. Thể loại tiểu phẩm được sử dụng rộng rãi bằng tiếng Việt và tiếng Pháp. Đáng chú ý là các tiểu phẩm đăng trên Sông Hương tục bản của Phan Đăng Lưu, vạch mặt lực lượng đầu cơ tranh cử vào Viện Dân biểu Trung Kỳ[4]. Thơ ca đậm đà tính dân ca, phản ánh cuộc sống thực tại, vạch ra con đường giải phóng dân tộc.Với hình thức đấu tranh nửa hợp pháp và hợp pháp, báo chí đã tác động đến tư tưởng quần chúng, góp phần thúc đẩy sự thống nhất trong phong trào đấu tranh của cả nước.Khi Chiến tranh thế giới lần thứ Hai nổ ra, để bảo toàn lực lượng, từ tháng 9/1939, Đảng Cộng sản Đông Dương rút vào hoạt động bí mật, báo chí cách mạng chuyển vào thời kỳ xuất bản bí mật, bất hợp pháp. Về phương diện tuyên truyền, tại các Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương, Ban Thường vụ Trung ương thời kỳ này như: Hội nghị Trung ương lần 6 (11/1939), lần 7 (11/1940), lần 8 (5/1941), Hội nghị Ban Thường vụ Trung ương Võng La (2/1943), Hội nghị toàn quốc của Đảng (8-1945)… đều đề ra những nhiệm vụ của các cơ quan Đảng đối với công tác báo chí.Báo chí cách mạng thời kỳ 1939-1945 đã quán triệt các Nghị quyết của Đảng và chủ trương của Tổng bộ Việt Minh, tập trung tuyên truyền, giáo dục quần chúng tinh thần độc lập dân tộc, tổ chức, hướng dẫn quần chúng đấu tranh theo sát chủ trương, đường lối của Đảng, bám sát từng bước biến chuyển của cách mạng, đóng một vai trò đặc biệt quan trọng trong việc chuẩn bị tiến tới Tổng khởi nghĩa thắng lợi.Ngoài các tờ báo của Trung ương Đảng, các tổ chức đoàn thể ở hầu hết các địa phương đều xuất bản báo bí mật, hình thành một hệ thống thống nhất từ Trung ương xuống địa phương, từ tổ chức Đảng tới các tổ chức quần chúng.Tháng 1/1941, Xứ ủy Nam Kỳ tái lập ra báo Giải phóng, tồn tại trong thời gian ngắn, ngày 1/8/1941, báo Việt Nam độc lập (gọi tắt là Việt Lập) - Cơ quan của Tỉnh bộ Việt Minh Cao Bằng ra đời. Cuối tháng 9/1941, Trung ương Đảng cho xuất bản Tạp chí Cộng sản nhưng ngày 28/2/1943, Tạp chí Cộng sản mới ra số đầu tiên. Ở Trung Kỳ có báo Dân tộc, Nam Kỳ có báo Giải phóng. Ở Hưng Yên có Bãi Sậy, Ninh Bình có Hoa Lư, Bắc Giang có Quyết thắng, Chiến khu Hòa - Ninh - Thanh có Khởi nghĩa, khu Bắc Sơn có Bắc Sơn… Về các đoàn thể cứu quốc có: Tiền Phong, Chiến đấu, Hồn nước, Gái ra trận… Trong tù, các chi bộ đảng tiếp tục chủ trương ra báo viết tay như: Dòng sông Công ở trại tập trung Bá Vân, Đường Nghĩa ở trại tập trung Nghĩa Lộ, Bình minh trên sông Đà ở nhà tù Hòa Bình, Tiến lên ở nhà tù Quảng Trị, Độc lập ở nhà tù Côn Đảo… Báo chí trong tù góp phần quan trọng trong cuộc đấu tranh tư tưởng, rèn luyện ý chí và cổ vũ cuộc đấu tranh chống chế độ lao tù của những người cộng sản bị tù đày trong nhà tù đế quốc.Ngày 22/12/1944, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập, tờ báo viết tay Tiếng súng reo ra đời, kịp thời phục vụ công tác tuyên truyền, giáo dục và huấn luyện bộ đội, tạo niềm tin trong nhân dân. Ngày 4/6/1945, Tổng bộ Việt Minh tuyên bố thành lập Khu Giải phóng Việt Bắc. Ủy ban chỉ huy lâm thời Khu giải phóng quyết định ra Báo Nước Nam mới, danh nghĩa Cơ quan tuyên truyền Việt Minh của Khu giải phóng. Ngày 15/5/1945, Việt Nam Giải phóng quân thành lập, Báo Quân Giải phóng - Cơ quan của Việt Nam Giải phóng quân ra đời do đồng chí Võ Nguyên Giáp làm chủ bút.Kể từ khi báo Thanh niên ra đời, tính đến tháng 8/1945 đã có trên dưới 380 tên báo và tạp chí được xuất bản ở nước ta[5]. Ngay từ khi ra đời, Đảng đã nhận rõ tầm quan trọng của báo chí và quan tâm chú ý đề ra những quan điểm, chủ trương chỉ đạo công tác báo chí phục vụ cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Và, báo chí từ khi có sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng đã tham gia trên tất cả các mặt trận chiến đấu, khi bị lùng bắt vì không hợp pháp, xuất bản công khai nửa hợp pháp và hợp pháp, nhưng cuối cùng, báo chí cách mạng đã giành được thắng lợi rực rỡ, góp phần to lớn vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, giành thắng lợi vào Cách mạng Tháng Tám năm 1945./.
Báo Tranh đấu, Tạp chí Đỏ và Báo Cờ vô sản. (Nguồn ảnh Internet)Từ định hướng đó, báo chí phát triển phong phú, ngay sau khi thành lập Đảng, có ít nhất 25 tờ báo ra đời[1]. Ngày 5/8/1930, Trung ương lâm thời xuất bản Tạp chí Đỏ. Ngày 15/8/1930, báo Tranh đấu - Cơ quan Trung ương của Đảng ra số 1. Song song với báo chí của Trung ương, nhiều địa phương và cơ sở đã xuất bản tờ báo của mình. Tên báo và nội dung đều mang đậm tính giai cấp như: Vô Sản, Dân Cày, Lao Khổ, Dân Nghèo, Công Nông, Lao Động…Sau Hội nghị Trung ương lần thứ nhất (10/1930), Tạp chí Đỏ và Tranh đấu ngừng xuất bản, thay vào đó là báo Cờ vô sản và Tạp chí Cộng sản[2] - Cơ quan Trung ương của Đảng Cộng sản Đông Dương, do đồng chí Tổng Bí thư Trần Phú trực tiếp phụ trách. Báo của các Xứ ủy Nam Kỳ, Bắc Kỳ, Trung Kỳ xuất hiện rồi ngừng xuất bản do sự chống phá của địch, như báo: Cờ đỏ (1932), Cờ lãnh đạo (1933), Giải phóng (1935) của Nam Kỳ; Tiến lên (1931), Cờ đỏ của Bắc Kỳ; Công nông binh (năm 1931), Cờ đỏ của Trung Kỳ. Bên cạnh đó là hệ thống báo Tỉnh ủy và Liên Tỉnh ủy: Sài Gòn có Thợ Thuyền, Chợ Lớn có Nhà Quê, Mỹ Tho có Nông Dân, Bến Tre có Tranh Đấu… Ở Bắc Kỳ, Nam Định và Ninh Bình có Hưởng Ứng, sau đổi là Dân Quê. Ở Trung Kỳ, Thanh Hóa có Hồn Lao động… Nghệ An, Hà Tĩnh có Chỉ Trích, Cổ Động, Gương Vô sản[3]…Trong giới học sinh, sinh viên có Tân học sinh, Thanh niên đỏ, Thổ mộ, Thợ thuyền, Đường ray, Lao động… Do nhu cầu rèn luyện tư tưởng, nâng cao trình độ lý luận và chính trị cho cán bộ, đảng viên ở trong tù, đồng thời để đấu tranh về lý luận và chính trị với những đảng viên Việt Nam Quốc dân Đảng đang theo chủ nghĩa quốc gia tư sản, ở một số nhà tù đã xuất hiện báo trong tù do các chi bộ Đảng Cộng sản chủ trương: Hỏa Lò Hà Nội có Con đường chính, Lao tù tạp chí (sau đổi là Tù nhân báo), Đuốc đưa đường, Đường cách mạng; ở Buôn Ma Thuột có Tạp chí Doãn đê (sau đổi là Bônsơvích); ở Côn Lôn có Người tù đỏ, Qua tiếng sóng hận, Hòn Cau, Ý kiến chung… Điều kiện ra báo trong tù rất khó khăn, nên ở một số nơi đã sáng tạo ra hình thức “báo nói”, không cần in, không cần viết, nhưng được chuẩn bị công phu và cử người có giọng hay, lưu loát đọc cho anh em nghe nên rất dễ đi vào lòng người.Về in, báo vẫn sử dụng các phương tiện thủ công, thô sơ như thời kỳ trước. Do phải đối phó với địch truy lùng, phải bảo vệ cơ sở bí mật và kịp thời di chuyển, do đó hầu hết báo và tạp chí đều xuất bản không định kỳ.Cuộc đấu tranh tư tưởng, lý luận trên báo chí giai đoạn 1930 - 1935 đã góp phần quan trọng vào việc xây dựng, củng cố tư tưởng cho đảng viên và quần chúng, cổ vũ quần chúng đấu tranh, vạch mặt tội ác của đế quốc và tay sai, đóng góp tích cực vào việc khôi phục và phát triển Đảng.Từ giữa năm 1935 đến giữa năm 1936, tình hình thế giới và trong nước có nhiều diễn biến phức tạp. Mặt trận nhân dân Pháp thắng lợi, những người Cộng sản ở Đông Dương đã chuyển từ hoạt động bí mật ra nửa công khai và công khai. Bên cạnh việc duy trì báo chí bí mật của Đảng, Đảng chủ trương đẩy mạnh xuất bản báo chí công khai để tuyên truyền, tập hợp quần chúng rộng rãi hơn. Từ tháng 6-1936, báo chí cách mạng xuất bản công khai nhận sứ mệnh lịch sử mới: Tuyên truyền chủ nghĩa Mác-Lênin và Nghị quyết Đại hội lần thứ VII Quốc tế Cộng sản và việc thành lập Mặt trận Dân chủ chống phát xít; tuyên truyền cho sự chuyển hướng chỉ đạo chiến lược của Đảng, vận động việc thành lập Mặt trận Dân chủ Đông Dương, đòi tự do dân chủ, cải thiện đời sống và hòa bình, tự do báo chí. Tiêu biểu là những bài báo đăng công khai tuyên truyền về chủ nghĩa Mác-Lênin như: Sông Hương tục bản đăng bài “Văn học và chủ nghĩa duy vật” của Hải Triều liên tiếp ba số 8, 9, 10 các ngày 16/8, 2/9 và 11/9/1937. Notre Voix đăng bài “Chủ nghĩa dân tộc và chúng tôi” (số 1, 2), “Lênin bàn về chiến tranh và hòa bình” (số 12, 13). Dân chúng đăng: “Chiến tranh và quyền tự do dân chủ” (số 19), “Cách mạng và cải lương” (số 34, 35)... Các bài báo đã trang bị lý luận cách mạng chiến đấu về tư tưởng cho giai cấp công nhân và nhân dân ta trên con đường đấu tranh giải phóng dân tộc. Các bài viết chính trị mang tính lý luận đề cập đến những vấn đề cách mạng lúc bấy giờ như: “Đi tới Mặt trận Bình dân Đông Dương” (số 7, 8), “Mặt trận Bình dân hay Mặt trận Dân chủ” (số 9), “Đi tới Mặt trận Dân chủ Đông Dương” (số 11), trên báo Tin Tức. Notre Voix có “Nền hòa bình mà chúng ta muốn” (số 1), “Bảo vệ hòa bình như thế nào?” (số 2). Quá trình thành lập Đảng và lịch sử đấu tranh cách mạng được các báo đăng tải thường xuyên. Tài liệu nghiên cứu về lịch sử Đảng đăng trọn vẹn 4 trang số 41 và phần lớn số 42 trên báo Dân chúng với nhan đề “15 năm vận động Cộng sản và 9 năm thành lập Đảng Cộng sản ở Đông Dương”, “Lịch sử Cộng sản vận động ở Đông Dương”. Báo Notre Voix số 2, 3 đăng bài “Đảng Cộng sản Đông Dương 9 tuổi”. Báo chí tuyên truyền về Liên Xô như trích đăng báo cáo của Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô ngày 3/3/1937 (L’Avant garde); báo cáo chính trị tại Đại hội lần thứ XVIII Đảng Cộng sản Liên Xô ngày 10/3/1939 (Notre Voix) giải thích đúng đắn Hiệp ước Xô - Đức ký ngày 23/8/1939 và giới thiệu các sáng tác văn học ca ngợi Liên Xô. Với Đảng Cộng sản Pháp và Mặt trận Nhân dân Pháp, thông qua các bài phát biểu của M. Tôrê, G. Đuylô, H. Lôđơray đấu tranh trên nghị trường, báo chí giới thiệu những chủ trương cải cách tiến bộ ở Pháp và các thuộc địa Pháp. Những hoạt động của Ônen, nghị sĩ Cộng sản, Ủy viên Trung ương, phái viên trong thời gian sang Đông Dương được tường thuật, gây thiện cảm trong nhân dân. Với mặt trận chống phát xít của các nước Tây Ban Nha, Trung Quốc, Ba Lan, Tiệp Khắc... báo chí tích cực đưa tin, bình luận ủng hộ các phong trào. Báo chí cách mạng thời kỳ này còn có nhiệm vụ đấu tranh chống các xu hướng cơ hội, cải lương; chống đường lối chính trị phản động. Đấu tranh với các nhóm tơrốtxkit đã trở thành mục tiêu thường xuyên trên mặt báo cách mạng từ năm 1937 trở đi.Về văn xuôi, các báo mới chỉ giới thiệu được một số truyện ngắn, phóng sự. Thời kỳ này cũng xuất hiện truyện dài nhưng không đăng đều. Thể loại tiểu phẩm được sử dụng rộng rãi bằng tiếng Việt và tiếng Pháp. Đáng chú ý là các tiểu phẩm đăng trên Sông Hương tục bản của Phan Đăng Lưu, vạch mặt lực lượng đầu cơ tranh cử vào Viện Dân biểu Trung Kỳ[4]. Thơ ca đậm đà tính dân ca, phản ánh cuộc sống thực tại, vạch ra con đường giải phóng dân tộc.Với hình thức đấu tranh nửa hợp pháp và hợp pháp, báo chí đã tác động đến tư tưởng quần chúng, góp phần thúc đẩy sự thống nhất trong phong trào đấu tranh của cả nước.Khi Chiến tranh thế giới lần thứ Hai nổ ra, để bảo toàn lực lượng, từ tháng 9/1939, Đảng Cộng sản Đông Dương rút vào hoạt động bí mật, báo chí cách mạng chuyển vào thời kỳ xuất bản bí mật, bất hợp pháp. Về phương diện tuyên truyền, tại các Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương, Ban Thường vụ Trung ương thời kỳ này như: Hội nghị Trung ương lần 6 (11/1939), lần 7 (11/1940), lần 8 (5/1941), Hội nghị Ban Thường vụ Trung ương Võng La (2/1943), Hội nghị toàn quốc của Đảng (8-1945)… đều đề ra những nhiệm vụ của các cơ quan Đảng đối với công tác báo chí.Báo chí cách mạng thời kỳ 1939-1945 đã quán triệt các Nghị quyết của Đảng và chủ trương của Tổng bộ Việt Minh, tập trung tuyên truyền, giáo dục quần chúng tinh thần độc lập dân tộc, tổ chức, hướng dẫn quần chúng đấu tranh theo sát chủ trương, đường lối của Đảng, bám sát từng bước biến chuyển của cách mạng, đóng một vai trò đặc biệt quan trọng trong việc chuẩn bị tiến tới Tổng khởi nghĩa thắng lợi.Ngoài các tờ báo của Trung ương Đảng, các tổ chức đoàn thể ở hầu hết các địa phương đều xuất bản báo bí mật, hình thành một hệ thống thống nhất từ Trung ương xuống địa phương, từ tổ chức Đảng tới các tổ chức quần chúng.Tháng 1/1941, Xứ ủy Nam Kỳ tái lập ra báo Giải phóng, tồn tại trong thời gian ngắn, ngày 1/8/1941, báo Việt Nam độc lập (gọi tắt là Việt Lập) - Cơ quan của Tỉnh bộ Việt Minh Cao Bằng ra đời. Cuối tháng 9/1941, Trung ương Đảng cho xuất bản Tạp chí Cộng sản nhưng ngày 28/2/1943, Tạp chí Cộng sản mới ra số đầu tiên. Ở Trung Kỳ có báo Dân tộc, Nam Kỳ có báo Giải phóng. Ở Hưng Yên có Bãi Sậy, Ninh Bình có Hoa Lư, Bắc Giang có Quyết thắng, Chiến khu Hòa - Ninh - Thanh có Khởi nghĩa, khu Bắc Sơn có Bắc Sơn… Về các đoàn thể cứu quốc có: Tiền Phong, Chiến đấu, Hồn nước, Gái ra trận… Trong tù, các chi bộ đảng tiếp tục chủ trương ra báo viết tay như: Dòng sông Công ở trại tập trung Bá Vân, Đường Nghĩa ở trại tập trung Nghĩa Lộ, Bình minh trên sông Đà ở nhà tù Hòa Bình, Tiến lên ở nhà tù Quảng Trị, Độc lập ở nhà tù Côn Đảo… Báo chí trong tù góp phần quan trọng trong cuộc đấu tranh tư tưởng, rèn luyện ý chí và cổ vũ cuộc đấu tranh chống chế độ lao tù của những người cộng sản bị tù đày trong nhà tù đế quốc.Ngày 22/12/1944, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập, tờ báo viết tay Tiếng súng reo ra đời, kịp thời phục vụ công tác tuyên truyền, giáo dục và huấn luyện bộ đội, tạo niềm tin trong nhân dân. Ngày 4/6/1945, Tổng bộ Việt Minh tuyên bố thành lập Khu Giải phóng Việt Bắc. Ủy ban chỉ huy lâm thời Khu giải phóng quyết định ra Báo Nước Nam mới, danh nghĩa Cơ quan tuyên truyền Việt Minh của Khu giải phóng. Ngày 15/5/1945, Việt Nam Giải phóng quân thành lập, Báo Quân Giải phóng - Cơ quan của Việt Nam Giải phóng quân ra đời do đồng chí Võ Nguyên Giáp làm chủ bút.Kể từ khi báo Thanh niên ra đời, tính đến tháng 8/1945 đã có trên dưới 380 tên báo và tạp chí được xuất bản ở nước ta[5]. Ngay từ khi ra đời, Đảng đã nhận rõ tầm quan trọng của báo chí và quan tâm chú ý đề ra những quan điểm, chủ trương chỉ đạo công tác báo chí phục vụ cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Và, báo chí từ khi có sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng đã tham gia trên tất cả các mặt trận chiến đấu, khi bị lùng bắt vì không hợp pháp, xuất bản công khai nửa hợp pháp và hợp pháp, nhưng cuối cùng, báo chí cách mạng đã giành được thắng lợi rực rỡ, góp phần to lớn vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, giành thắng lợi vào Cách mạng Tháng Tám năm 1945./.
