BẬT LÊN TỪ ĐẤT MẸ PHÚ YÊN

Phú Yên đón những người lữ khách phương xa bằng cái vị mặn mòi đặc trưng của biển, bằng vạt nắng vàng trong vắt trải dài trên những thảm đồng lúa Tuy Hòa và bằng cả nét uy nghiêm, trầm mặc của tháp Nhạn bóng cổ soi dòng sông Ba. Thế nhưng, có một Phú Yên rất khác, không nằm trong những tấm ảnh check-in rực rỡ của giới trẻ tại Gành Đá Đĩa hay Mũi Điện, mà nằm nép mình bên dòng sông Cái thanh bình — nơi ngọn lửa của làng gốm cổ Trường Thịnh vẫn âm ỉ cháy suốt trăm năm qua.

Tôi tìm về làng gốm vào một buổi chiều tà, khi khói từ những lò nung vòm mái đất nung bắt đầu len lỏi qua những tán dừa, hòa vào sương chiều bảng lảng. Ở đây, người ta không dùng máy móc hiện đại, không có những ánh đèn neon lấp lánh của xưởng công nghiệp. Mọi thứ vẫn nguyên sơ như thuở ban đầu: đất sét múc từ lòng sông, bàn xoay quay bằng sức chân đạp và những đôi bàn tay thô ráp, chằng chịt vết chai sần nhưng uyển chuyển như đang múa trên thớ đất mịn.

Người đàn ông chung thủy với đất sét làng sông Cái

Dẫn tôi đi tham quan là cụ già ngoài bảy mươi tuổi, tóc đã bạc trắng như cước nhưng ánh mắt lại quắc thước lạ thường — cụ Năm Biền. Cụ là một trong số ít những nghệ nhân còn bám trụ lại với nghề gốm đất nung truyền thống của làng. Vừa chuốt chiếc hũ nước bằng đôi tay dính đầy bùn đất, cụ vừa kể cho tôi nghe về thời hoàng kim của Trường Thịnh. Ngày ấy, dọc bờ sông Ba và sông Cái, thuyền ghe từ Khánh Hòa, Bình Định tấp nập ngược xuôi, chờ bốc dỡ từng chuyến nồi đất, khạp, khay nung củi của làng để mang đi khắp miền lục tỉnh.

Cụ Năm cười buồn, giọng trầm xuống: 'Nghề này cực lắm con ơi. Suốt ngày bán lưng cho trời, bán mặt cho đất sét. Khi đồ nhựa, đồ inox lên ngôi, thanh niên trong làng bỏ đi xứ khác làm ăn hết, lò nung trong làng cứ tắt lửa dần. Có lúc, cả làng chỉ còn vài ba mái nhà đỏ lửa. Người ta bảo lão già này khùng, ôm cái đất vụn này làm gì cho nghèo khổ. Nhưng cái nghiệp nó vận vào thân, thiếu tiếng bàn xoay lách cách, thiếu mùi đất nung khét nồng mỗi đêm là lão ngủ không ngon giấc'.

Lời hứa dệt từ lửa và gạch sỏi

Gốm Phú Yên không bóng bẩy, không tráng men sặc sỡ như gốm Bát Tràng hay gốm Chu Đậu. Nó thô mộc, có màu đỏ hồng của nắng, màu nâu trầm của đất và xám tro của củi rừng. Thế nhưng, để cho ra đời một mẻ gốm không nứt nẻ, người thợ phải trải qua một hành trình 'hành xác' thực sự. Đất sét phải được phơi khô, đập nhỏ, sàng lọc kỹ rồi nhào bộ bộ bằng chân cho đến khi dẻo quánh. Công đoạn nung gốm lại càng là một cuộc đấu trí với lửa. Người nghệ nhân phải thức trắng ba ngày ba đêm, canh giữ ngọn lửa trong lò luôn đều đặn ở nhiệt độ hàng ngàn độ C. Chỉ một phút lơ là, cả mẻ gốm hàng trăm chiếc sẽ biến thành tro bụi vụn vỡ.

Cụ Năm dẫn tôi ra phía sau nhà, nơi có một nấm mộ nhỏ bảng lảng khói hương. Đó là mộ của người bạn đời, cũng là người từng cùng cụ đi dọc triền sông gánh đất suốt thời tuổi trẻ. Cụ tâm sự: 'Trước khi nhà lão nhắm mắt, bà ấy chỉ nắm tay lão bảo: Đừng để làng mình mất tiếng đất nung nghe ông. Lời hứa ấy, lão găm vào tim. Mỗi một chiếc bình, chiếc nồi lão làm ra hôm nay không phải để bán lấy tiền, mà là để giữ trọn một lời thề với người đã khuất, giữ cái hồn cốt mà cha ông đã gửi gắm vào lòng đất Phú Yên này'.

Sức sống mới trên nền gạch cổ

Câu chuyện của cụ Năm Biền không kết thúc bằng sự tiếc nuối tàn phai. Những năm gần đây, điều kỳ diệu đã bắt đầu nảy mầm trên mảnh đất Trường Thịnh. Một số người trẻ, trong đó có cháu nội của cụ — một kỹ sư mỹ nghệ tốt nghiệp từ thành phố lớn — đã quyết định quay về. Họ mang tư duy hiện đại thổi vào hồn gốm mộc. Những chiếc bình gốm thô rách vỏ trước đây nay được tạo hình thành tác phẩm nghệ thuật, kết hợp làm quà tặng du lịch, làm đèn trang trí cho các resort cao cấp ven biển Tuy Hòa.

Làng gốm bên bờ sông Cái bắt đầu đón những đoàn khách du lịch trong và ngoài nước đến trải nghiệm. Nhìn những bạn trẻ hào hứng tự tay nhào đất, xoay bàn gốm dưới sự hướng dẫn của cụ Năm, tôi chợt nhận ra rằng: Di sản không mất đi, nó chỉ đang chờ những dòng máu mới tìm về để tiếp tục khơi dòng chảy chảy mãi.

Vĩ thanh

Rời Phú Yên khi thành phố Tuy Hòa đã lên đèn, hình ảnh cụ già Năm Biền bên chiếc lò nung rực lửa vẫn in đậm trong tâm trí tôi. Đất mẹ Phú Yên không chỉ có hoa vàng trên cỏ xanh, không chỉ có những thắng cảnh say đắm lòng người, mà còn có những cuộc đời thầm lặng đang hóa thân vào từng thớ đất, giữ cho ngọn lửa văn hóa truyền thống của dân tộc mãi là một bản hùng ca bất tử qua các thế hệ.