BẤT NGỜ - YẾU TỐ QUAN TRỌNG GIÀNH THẮNG LỢI TRONG CHIẾN DỊCH PHẢN CÔNG ĐƯỜNG 9 - NAM LÀO NĂM 1971

Chiến dịch phản công Đường 9 - Nam Lào năm 1971 của quân và dân ta thắng lợi là một chiến thắng mang tầm cỡ chiến lược trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Với việc đánh bại cuộc hành quân "Lam Sơn 719" của quân đội Việt Nam Cộng hòa có sự yểm trợ của quân Mỹ, chiến dịch đã làm sụp đổ một bước quan trọng chiến lược "Việt Nam hóa chiến tranh" của Mỹ, mở ra cục diện mới trên chiến trường, tạo so sánh lực lượng ngày càng có lợi cho cách mạng ba nước Đông Dương. Thắng lợi của Chiến dịch phản công Đường 9 - Nam Lào năm 1971 xuất phát từ nhiều nguyên nhân, từ vai trò chỉ đạo trực tiếp của Bộ Chính trị, Quân ủy Trung ương, nghệ thuật chỉ huy, điều hành của Bộ Tư lệnh Chiến dịch đến tinh thần quyết chiến, quyết thắng của bộ đội ta, v.v... ở đây, chỉ đề cập đến một vấn đề liên quan đến nghệ thuật quân sự, đó là yếu tố bất ngờ - một nguyên tắc tác chiến quan trọng trong mọi cuộc chiến tranh nói chung trong chiến dịch và chiến đấu nói riêng.


Vậy trong Chiến dịch phản công Đường 9 - Nam Lào, bất ngờ đạt được thành tựu trên cơ sở nào và tác động như thế nào đến thắng lợi của ta và thất bại của địch? Có thể xem xét trên nhiều khía cạnh mới thấy hết ý nghĩa quan trọng của nó.

Thứ nhất, bất ngờ đạt được bằng việc ta đã tập trung được một lực lượng lớn binh chủng hợp thành tại khu vực tác chiến, và ngay trong những ngày đầu, chủ lực ta đã xuất hiện với một loạt trận đánh vừa và lớn ở khu vực bắc Đường 9 mà Mỹ, ngụy không ngờ tới.

Người ta được biết, đã có nhiều quan điểm khác nhau trong Bộ chỉ huy cuộc hành quân "Lam Sơn 719", thậm chí cả những tướng lĩnh ở Lầu Năm Góc về phản ứng của ta đối với cuộc hành quân. Theo các nguồn tin phương Tây, đầu năm 1971, tình báo Mỹ ước tính lực lượng của quân đội Bắc Việt Nam và Việt Cộng (tức ta-TG) tại khu vực là 22.000 người, gồm 7.000 lính chiến đấu, 10.000 người trong các đơn vị hậu cần, hỗ trợ và 5.000 quân Pathét Lào¹ (David Fulgham & Terrence: South Vietnam on Trial, Boston Publishing Company, 1984, tr.66). Vì thế, tình báo Mỹ cho rằng cuộc hành quân sẽ bị chống cự yếu ớt, do ở đây chỉ có lực lượng bảo vệ hành lang, kho tàng... Mặt khác, khả năng tăng viện của họ được xác định là 2 sư đoàn đóng ở phía Bắc khu phi quân sự (nam Quân khu 4 của ta-TG) sẽ đến sau hai tuần và hy vọng các hoạt động nghi binh sẽ giữ chân các đơn vị này trong thời gian diễn ra cuộc hành quân² (David Fulgham & Terrence, Sdd, tr.72)... Mặc dù tướng Abram (Abrams) ở Sài Gòn đã cảnh báo, không như ở Campuchia, tại các căn cứ ỏ Lào, quân đội đối phương sẽ trụ lại và chiến đấu đến cùng. Ngày 11 tháng 12 năm 1970 Abram đã báo cáo với đô đốc Mắc Kên (Mc. Cain) rằng: đội hình bộ binh, thiết giáp và pháo hạng nặng của quân đội Bắc Việt đã có mặt ở Nam Lào..., các đơn vị chủ lực đang ở xung quanh Sê Pôn và chắc chắn sẽ bảo vệ chặt các trung tâm hậu cần của họ trước bất kỳ hoạt động nào của "đồng minh". Lời khuyến cáo của Abram đã bị Bộ chỉ huy cuộc hành quân phớt lờ; thậm chí, các phi công Mỹ, lính biệt động quân, lính dù, lính thủy đánh bộ của quân đội Việt Nam Cộng hòa còn cho rằng cuộc hành quân sẽ là "cuộc dạo chơi" đến những ngọn đồi được đặt theo tên các nghệ sĩ lừng danh mà họ hâm mộ... Và chỉ đến khi chủ lực ta tiến hành một loạt các trận đánh như trận tiêu diệt Tiểu đoàn 21 biệt động quân, trận tiêu diệt 2 đại đội dù ở điểm cao 456 (bắc Đường 9) và hướng tiến công chủ yếu trên Đường 9 bị chặn đứng tại Bản Đông..., địch mới ngỡ ngàng không hiểu tại sao chủ lực Bắc Việt Nam lại xuất hiện sớm như vậy? Với lực lượng lớn binh chủng hợp thành bao gồm Binh đoàn B70 (gồm các sư đoàn 308, 320, 304), Sư đoàn 324, Sư đoàn 2; các đơn vị cỡ trung đoàn tăng, thiết giáp, pháo binh, pháo phòng không, công binh đã có mặt ngay từ những ngày đầu chiến dịch (chưa kể lực lượng tại chỗ của B4, B5, Đoàn 559), tham gia các trận đánh lớn ở bắc và nam Đường 9, thực sự là đòn bất ngờ lớn đối với các đơn vị được coi là tinh nhuệ của quân đội Việt Nam Cộng hòa. Như vậy, "cuộc dạo chơi" trên vùng rừng núi Nam Lào của binh lính quân lực Việt Nam Cộng hòa trở thành "một cuộc tháo chạy"¹ (J. Pimlot, Việt Nam - Những trận đánh quyết định, Trung tâm Thông tin khoa học công nghệ và môi trường, 1997 (tài liệu dịch), tr.139) hoảng loạn không gì ngăn giữ được trước sức tiến công mãnh liệt của bộ đội ta. Được biết, khi ta bao vây cứ điểm hỗn hợp Bản Đông, dùng hỏa lực pháo binh tập trung bắn phá kiên quyết vào khu vực, các đơn vị dù, thiết giáp của địch đã luồn rừng tháo chạy, bỏ lại toàn bộ pháo và xe tăng, thiết giáp trên Đường 9. Cuối cùng, hỏa lực không quân Mỹ và Việt Nam Cộng hòa lại phải tiêu hủy chính những vũ khí, trang bị của mình để tránh rơi vào tay đối phương.


Thứ hai, bất ngờ đạt được bởi cách đánh sáng tạo và linh hoạt của bộ đội ta, và cũng bởi lần đầu tiên ta tiến hành một chiến dịch phản công hiệp đồng quân, binh chủng có quy mô lớn nhất từ trước đến lúc đó. Với lực lượng lớn binh chủng hợp thành, với thế trận đã được bày sẵn, ta đã kịp thời sử dụng lực lượng tại chỗ ngăn chặn, vây hãm các cánh quân địch, tập trung bẻ gãy cánh Bắc, đánh thiệt hại nặng cánh Nam, kiên quyết ngăn chặn dịch ở Bản Đông. Đặc biệt, về mặt chiến thuật, Bộ chỉ huy chiến dịch đã chỉ đạo các lực lượng vận dụng nhiều hình thức chiến thuật như phòng ngự kết hợp với tiến công; bao vây kết hợp đột phá các cụm lực lượng địch có xe tăng, thiết giáp; chốt chặn đánh địch đổ bộ đường không kết hợp với cơ động tiêu diệt địch trên các điểm cao; lùng sục, vây quét kết hợp với truy kích địch rút chạy, luồn sâu đánh hiểm vào hạu cứ, kho tàng, sở chỉ huy của địch... Nét nổi bật là trong quá trình chiến dịch, không kể hiệp đồng chung về mặt chiến dịch, Bộ chỉ huy chiến dịch đã tổ chức được nhiều trận đánh hiệp đồng binh chủng với sự phối hợp chặt chẽ giữa bộ binh, pháo binh, xe tăng, thiết giáp, phòng không cỡ trung đoàn, hoặc trung đoàn tăng cường. Việc phát huy sức mạnh của các binh chủng thành sức mạnh tổng hợp biểu hiện bằng các trận chiến đấu hiệp đồng binh chủng đã tạo điều kiện cho ta giành thắng lợi to lớn, liên tiếp đưa đến thắng lợi hoàn toàn cho chiến dịch. Có thể nói, những trận thắng chủ yếu trong chiến dịch đều diễn ra dưới hình thức chiến đấu hiệp đồng binh chủng: từ trận đánh cao điểm 500, 543, trận phản kích đồi 456, cao điểm 723, 660 đến trận Bản Đông và cuối cùng là trận điểm cao 550. Đó là những trận đánh "thể hiện sự thiện chiến và quyết tâm cao làm cho đối phương sửng sốt và ấn tượng"¹ (Thời báo Niu Yoóc, ngày 28 tháng 3 năm 1973).


Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, "Đây là lần đầu tiên quân đội ta tiến hành thắng lợi một chiến dịch phản công hiệp đồng binh chủng có quy mô lớn đánh tiêu diệt quân địch"² (Lịch sử nghệ thuật chiến dịch Việt Nam (1945-1975), Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1995, tr.372). Đúng như các bình luận viên quân sự phương Tây lúc đó đã cho rằng: Chiến sự bùng nổ ở Hạ Lào không giống như bất cứ trận chiến nào trước đo trong chiến tranh Việt Nam. Đây là lần đầu tiên quân đội Bắc Việt (tức Quân đội nhân dân Việt Nam) bỏ chiến thuật cũ và tiến hành phản công theo kiểu chiến tranh chính quy truyền thống, lần đầu tiên họ mở các cuộc tấn công lớn bằng bộ binh với sự yểm trợ của thiết giáp và pháo binh hạng nặng để đè bẹp các vị trí của quân lực Việt Nam Cộng hòa.


Mặc dù có sự cảnh báo của tướng Abơram, nhưng Bộ chỉ huy cuộc hành quân "Lam Sơn 719" vẫn tin rằng "chủ lực Bắc Việt chỉ có thể chiến đấu phân tán cỡ đại đội, tiểu đoàn" và "mối de dọa từ các đơn vị thiết giáp chỉ được coi là tối thiểu"³ (David Pulgham & Terrence,... Sdd, tr.72). Do sự đánh giá sai lầm đó mà Bộ chỉ huy cuộc hành quân "Lam Sơn 719" sinh ra chủ quan và hoàn toàn bất ngờ trước cách đánh của ta. Đến khi cánh Bắc bị bẻ gãy và cánh Nam bị tổn thất nặng, lực lượng chủ yếu trên hướng Đường 9 bị bao vây tại Bản Đông, buộc phải đưa thê đội hai vào chiến đấu, quân đội Việt Nam Cộng hòa mới hiểu rằng chúng khó mà tiến đến được Sê Pôn như Tổng thống Việt Nam Cộng hòa Nguyễn Văn Thiệu tuyên bố: chỉ cần tiến đến Sê Pôn rồi rút. Người ta ngạc nhiên khi đài phát thanh Sài Gòn đưa tin quân lực Việt Nam Cộng hòa đã đến được Sê Pôn. Sự thật thế nào? Một đơn vị cỡ trung đoàn thiếu gồm Tiểu đoàn 2, Tiểu đoàn 3 Trung đoàn 2 biệt động quân được 271 trực thăng UH-1 đổ xuống cách đông bắc thị trấn Sê Pôn 4km đã bị Trung đoàn 1 Sư đoàn 2 ta bao vây, truy lùng, buộc phải rút chạy về điểm cao 660 phía Nam Đường 9 và sau đó bị các đơn vị thuộc Sư đoàn 2 ta đánh thiệt hại nặng. Trong khi đó, trên hướng chính - Đường 9, các đơn vị dù, thiết giáp đã bị các cụm chốt của ta ở phía Tây Đường 9 chặn đứng tại Bản Đông, không thực hiện được ý định tiến đến Sê Pôn và đang có nguy cơ bị bao vây, tiêu diệt hoàn toàn... Còn ở phía Tây Đường 9, các binh đoàn cơ động GM30, GM33 của quân phái hữu Lào cũng bị liên quân Việt - Lào đánh thiệt hại nặng ở Pha Lan, Phu Đô Tuya buộc phải rút về Đồng Hến, Xa Ra Van, không tiến đến được Mường Phìn, Mường Noòng phối hợp với hướng chính trên Đường 9 theo dự kiến.

Thứ ba, ta đã giành được bất ngà bằng việc xây dựng được hệ thống phòng không dày đặc trong khu vực tác chiến (rộng chừng 2.200km²), gây bất ngờ lớn cho các phi đội trực thăng đổ quân của Mỹ. Khác với dự đoán của tình báo Mỹ trước đó cho rằng, các cuộc không kích chiến thuật và pháo sẽ làm mất tác dụng của số lượng vũ khí phòng không được ước tính là từ 170 đến 200 khẩu! Trong khi đó, với 4 trung đoàn pháo phòng không 37mm và 57mm (gồm các trung đoàn 230, 237, 241, 491) của Bộ, cùng nhiều tiểu đoàn, đại đội phòng không độc lập của Đoàn 559¹ (Đoàn 559 có 7 binh trạm ở nam và bắc Đường 9, tổ chức mỗi binh trạm khoảng 5 đại đội súng máy phòng không 12,7mm và 14,5mm; toàn tuyến có 33 đại đội súng máy và 8 tiểu đoàn pháo cao xạ), của các đơn vị thuộc B5, B4 ngay từ những ngày đầu chiến dịch đã bắn rơi gần 100 trực thăng đổ quân, làm hạn chế việc cơ động lực lượng và chi viện của địch. Ngay ngày 10 tháng 2 năm 1971, Đài BBC đã đưa tin: "Quân đội Việt Nam Cộng hòa tiến lên đường mòn Hồ Chí Minh đã vấp phải lưới lửa phòng không dày đặc chưa từng có của Bắc Việt, 50 máy bay lên thẳng đã bị bắn hạ, như vậy là đã trúng kế điệu hổ ly sơn của họ"² (Đài BBC, Anh, ngày 10 tháng 2 năm 1971). Đặc biệt, lực lượng bắn máy bay tầm thấp của Đoàn 559 được bố trí hết sức khéo léo và cực mạnh. Thực hiện tư tưởng chỉ đạo tác chiến là "...vừa tiêu diệt sinh lực địch, vừa phá hủy phương tiện chiến tranh của chúng, chú trọng đánh máy bay, cơ giới và pháo binh của địch..."³ (Quân ủy Trung ương: Chỉ thị số 009/QUTƯ/A ngày 9 tháng 2 năm 1971, phông QUTƯ, Hồ sơ số: 713, lưu trữ K4 Bộ Quốc phòng), Đoàn 559 đã lấy hàng trăm súng máy phòng không 12,7mm, 14,5mm dự trữ trong kho chưa chuyển vào các chiến trường để trang bị rộng rãi cho bộ đội các binh trạm. Bằng số lượng lớn súng máy phòng không, kết hợp với các loại pháo phòng không của các đơn vị chủ lực và tại chỗ, ta đã tổ chức được mạng lưới bắn máy bay rộng khắp, đạt hiệu quả cao, làm thất bại chiến thuật "trực thăng vận" của địch, cần phải nói thêm rằng, cho đến thời điểm trước khi mở cuộc hành quân "Lam Sơn 719", chiến thuật "trực thăng vận" vẫn được giới quân sự Mỹ tranh cãi là có hay không nhược điểm? Và so sánh trực thăng chở quân với xe bọc thép chở quân. Tuy nhiên, nhược điểm của chiến thuật "trực thăng vận" đã bộc lộ rõ khi lực lượng phòng không của ta được tổ chức chặt chẽ, nhiều tầm, kết hợp với pháo mặt đất tạo thành lưới lửa "trùm lên các phi đội trực thăng của địch đang lao xuống các bãi đổ bộ". Kết quả trong toàn chiến dịch, 556 máy bay, trong đó có 505 máy bay lên thẳng đã bị lực lượng phòng không ta bắn rơi và phá hủy. Đây là chiến dịch bộ đội ta bắn rơi nhiều máy bay nhất trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Không còn nghi ngờ gì nữa, sau cuộc hành quân "Lam Sơn 719", thậm chí cho đến sau cuộc chiến tranh Viêt Nam, trong các mệnh lệnh hành quân và hoạt động tác chiến của quân đội Mỹ, vai trò của trực thăng đổ quân bị lu mờ, chiến thuật "trực thăng vận" bị coi nhẹ và người ta chú trọng đến chiến thuật "thiết xa vận" với vai trò của xe bọc thép chở quân và trực thăng vũ trang.


Thứ tư, ta đạt được bất ngờ bằng tốc độ cơ động nhanh lực lượng chủ yếu của chiến dịch đến khu vực tác chiến, đảm bảo bí mật, an toàn. Chúng ta biết rằng, để giành thắng lợi trong chiến dịch và chiến đấu, về mặt nghệ thuật phải giữ được quyền chủ động và đảm bảo tính cơ động cao. Yếu tố thứ nhất, đòi hỏi bất ngờ; yếu tố thứ hai, tạo ra bất ngờ. Nói cách khác, chủ động và cơ động linh hoạt có mối quan hệ hữu cơ với nhau, làm tiền đề cho nhau và là những nguyên tắc hàng đầu của nghệ thuật quân sự. Quyền chủ động của ta trong chiến dịch thể hiện ở chỗ: từ việc nắm chắc địch, nhất là âm mưu và thủ đoạn của chúng, ta đã bày sẵn thế trận, chủ động tiến công ngay từ khi địch chưa vượt qua biên giới và trong suốt quá trình tác chiến, quyền chủ động vẫn được giữ vững cho đến khi kết thúc chiến dịch. Để giành và giữ vững quyền chủ động đó, trong chiến dịch ta đã tạo được một loạt bất ngờ đối với địch cả về lực lượng, phương tiện và tốc độ cơ động. Chẳng hạn, việc cơ động lực lượng chủ yếu của Binh đoàn B70 với khối lượng lớn binh khí, trang bị kỹ thuật, vượt đường dài, vượt trọng điểm đánh phá, nhanh chóng triển khai chiến đấu ngay từ đầu chiến dịch cho thấy tốc độ cơ động cao của chủ lực ta. Được biết, để tiến hành cuộc hành quần "Lam Sơn 719", sau khi triển khai lực lượng ra Đông Hà, Ái Tử, Khe Sanh, Bộ chỉ huy cuộc hành quân đã đưa Lữ đoàn 147 lính thủy đánh bộ tập vượt sông ở phía tây cầu Đông Hà, đưa Lữ đoàn 258 lính thủy đánh bộ ra cửa Thuận An xuấng tàu đi lên hướng Bắc, cho một số tàu thuộc Hạm đội 7 tiến vào vùng biển nam Quảng Bình, làm như chuẩn bị phối hợp tiến công ra bắc khu phi quân sự. Hành động nghi binh của quân Mỹ và Việt Nam Cộng hòa đã không thực hiện được do ta nắm được ý đồ chiến lược của địch là đánh phá tận gốc tuyến vận tải chiến lược nên đã kịp thời cơ động lực lượng chủ yếu đến khu vực Đường 9 - Nam Lào. Vậy là, hành động nghi binh của quân Mỹ và Việt Nam Cộng hòa đã bị thất bại, đã bị "tương kế, tựu kế". Việc cơ động lực lượng với tốc độ cao và nhanh chóng tnên khai đội hình chiến đấu đã tạo nên bất ngờ lớn đối với quân Mỹ và Việt Nam Cộng hỏa. Thực tế diễn biến chiến dịch còn cho thấy, chỉ bằng việc tập trung được ưu thế về lực lượng, phương tiện, tiến hành những trận tiêu diệt lớn các cụm quân chu yếu của địch tại khu vực từ Lao Bảo đến Bản Đông - khu vực tác chiến chủ yếu của chiến dịch, và bằng lối đánh vây ép, buộc địch phải ra phản kích hoặc rút chạy đã tạo điều kiện cho ta đánh vận động, giáng cho chúng những đòn bất ngờ liên tiếp.


Như vậy, trong Chiến dịch phản công Đường 9 - Nam Lào 1971, ta đã giành được bất ngờ ở cả cấp độ chiến dịch và chiến thuật. Đặc biệt, về phương diện nghệ thuật chiến dịch, bất ngờ đạt được trong những phạm vi hoạt động có ý nghĩa nhất: xác định đúng hướng, mục tiêu chiến dịch; tốc độ cơ động cao; sử dụng lực lượng khôn khéo và thực hiện cách đánh linh hoạt, sáng tạo...


Chiến dịch phản công Đường 9 - Nam Lào giành toàn thắng đã khẳng định một nhận thức: bất ngờ luôn là yếu tố thường xuyên, quan trọng trong chiến tranh nói chung, trong chiến đấu nói riêng; bất ngờ có thể đạt được trong mọi cuộc chiến tranh, trong các loại hình tác chiến từ tiến công, phản công đến phòng ngự, v.v; bất ngờ thực sự là một trong những nguyên tắc của nghệ thuật quân sự mà không một lực lượng vũ trang nào không hết sức coi trọng và "Điều này đã, đang và sẽ vẫn là chân lý trong quân sự"¹ (Tôn Ngô binh pháp, Nxb Công an nhân dân - Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Hà Nội, 1994, tr. 39).