BẾN ĐÒ MẸ SUỐT – NƠI NHỮNG NGƯỜI LÍNH VƯỢT SÔNG NHẬT LỆ GIỮA BOM ĐẠN

1. BẢO NINH – MỘT LÀNG BIỂN NẰM BÊN TUYẾN GIAO THÔNG QUAN TRỌNG

Muốn hiểu vì sao bến đò Mẹ Suốt có ý nghĩa, trước hết phải nhìn vào vị trí của Bảo Ninh.

Bảo Ninh nằm ở phía đông Đồng Hới, giữa biển và sông Nhật Lệ. Phía tây là khu vực thị xã Đồng Hới; phía đông mở ra biển.

Trong điều kiện bình thường, con sông chỉ là một phần quen thuộc của đời sống cư dân.

Người dân qua lại.

Thuyền đánh cá ra vào.

Hàng hóa được vận chuyển.

Nhưng khi chiến tranh mở rộng, vị trí ấy trở nên đặc biệt.

Quảng Bình nằm trên tuyến giao thông quan trọng nối hậu phương miền Bắc với chiến trường phía nam. Từ sau năm 1964, Mỹ tăng cường đánh phá miền Bắc; Quảng Bình trở thành một trong những địa bàn bị đánh phá dữ dội nhằm cắt đứt các tuyến vận chuyển và chi viện.

Bảo Ninh khi ấy giống như một khu vực nằm bên một đầu mối giao thông.

Muốn đưa người và hàng hóa từ Đồng Hới sang Bảo Ninh hoặc theo hướng nam, sông Nhật Lệ là một chướng ngại phải vượt qua.

Và khi cầu, đường bị đánh phá, những chiếc đò trở thành phương tiện không thể thiếu.

2. BẾN ĐÒ KHÔNG CHỈ CÓ MẸ SUỐT

Ngày nay, khi nhắc đến bến đò Nhật Lệ, cái tên được nhớ đến đầu tiên gần như chắc chắn là Mẹ Suốt.

Nhưng bến đò ấy không phải chỉ có một người.

Một tư liệu của Báo Quân đội nhân dân cho biết ban đầu Mẹ Suốt được giao thường trực chèo đò đưa cán bộ qua sông. Khi chiến tranh ngày càng ác liệt, hợp tác xã đã bố trí Lại Tấn Chuyên, khi ấy mới 19 tuổi, cùng chèo với bà vì tuổi Mẹ Suốt đã cao.

Đó là một chi tiết rất quan trọng.

Bởi hình ảnh thường thấy là một mình Mẹ Suốt đứng trên chiếc đò.

Nhưng thực tế của bến đò là một hoạt động tập thể.

Có người chèo.

Có người điều phối.

Có người chờ ở hai đầu bến.

Có những lực lượng bộ đội, dân quân và cán bộ sử dụng bến.

Và có những người dân địa phương làm những công việc bảo đảm để con đò có thể hoạt động.

Lại Tấn Chuyên là một trong những người trực tiếp sát cánh cùng Mẹ Suốt.

Theo lời kể được Báo Quân đội nhân dân ghi lại, ông đã cùng Mẹ Suốt thực hiện hàng trăm chuyến đưa bộ đội qua sông trong gần một năm.

Vì vậy, câu chuyện về Mẹ Suốt cũng cần được đặt trở lại đúng bối cảnh:

bà là gương mặt nổi bật nhất của một bến đò có nhiều người tham gia.

3. NHỮNG NGƯỜI LÍNH QUA SÔNG

Bến đò Bảo Ninh phục vụ nhiều đối tượng.

Có cán bộ.

Có bộ đội chủ lực.

Có bộ đội địa phương.

Có dân quân.

Có thương binh.

Và có cả những chuyến vận chuyển vũ khí, hàng hóa.

Báo Quân đội nhân dân ghi rõ rằng ban đầu Mẹ Suốt đưa cán bộ qua lại Đồng Hới, sau đó phục vụ cả bộ đội và dân quân. Khi chiến tranh trở nên ác liệt, những người lính đóng quân ở Bảo Ninh thường xuyên phải sử dụng những chuyến đò ấy.

Điều đó có nghĩa là một người lính trước khi đến trận địa đôi khi phải đi qua những địa điểm tưởng như rất bình thường.

Một con đường.

Một bến sông.

Một chiếc thuyền.

Một người chèo đò.

Những thứ ấy không xuất hiện trong bản đồ tác chiến với tư cách một trận đánh.

Nhưng chúng quyết định việc một đơn vị có thể di chuyển hay không.

Một thương binh có thể được đưa về phía sau hay không.

Một chuyến hàng có thể đến đúng nơi hay không.

Một đơn vị có thể vượt sông trước khi máy bay quay lại hay không.

Vì vậy, bến đò nhỏ bên Nhật Lệ thực chất là một phần của hệ thống giao thông thời chiến.

4. QUA SÔNG KHÔNG PHẢI LÚC NÀO CŨNG LÀ BAN NGÀY

Điều nguy hiểm nhất của những chuyến đò là người lái không thể biết chắc lúc nào máy bay xuất hiện.

Bến đò nằm trên một dòng sông trống trải.

Chiếc thuyền gần như không có khả năng tự vệ trước một cuộc không kích.

Trong những ngày cao điểm, người và phương tiện phải tận dụng từng khoảng thời gian có thể qua sông.

Tư liệu về Mẹ Suốt ghi rằng trong những năm 1964–1967, bà chèo hàng trăm lượt, kể cả trong những lúc máy bay Mỹ đánh phá ác liệt. Một nguồn của Quân đội Nhân dân ước tính trung bình mỗi năm bà thực hiện khoảng 1.400 chuyến qua lại bến đò.

Con số ấy cho thấy đây không phải một công việc thỉnh thoảng mới diễn ra.

Đó là một hoạt động thường xuyên.

Ngày này qua ngày khác.

Đêm này qua đêm khác.

Bất cứ khi nào có người cần qua sông, bến đò phải sẵn sàng.

Và chính sự lặp lại ấy mới là điều đáng nói.

Một trận đánh có thể diễn ra trong vài giờ.

Nhưng giữ một bến đò trong suốt nhiều năm chiến tranh nghĩa là phải đối mặt với hiểm nguy hết ngày này sang ngày khác.

5. NGƯỜI LÁI ĐÒ VÀ NHỮNG NGƯỜI LÍNH TRÊN CÙNG MỘT CHIẾC THUYỀN

Một tư liệu khác của Quân đội Nhân dân kể lại ký ức của Lại Tấn Chuyên về những chuyến đò cùng Mẹ Suốt.

Theo lời ông, có những lúc máy bay xuất hiện trên bầu trời, nhưng chiếc thuyền vẫn phải phục vụ.

Ông còn kể rằng Mẹ Suốt coi ông như con, luôn muốn tự mình đảm nhận những chuyến nguy hiểm vì tuổi đời của bà đã cao, còn ông vẫn còn trẻ.

Đó là một chi tiết cho thấy quan hệ giữa những người trên bến đò không đơn thuần là quan hệ công việc.

Những người chèo đò biết những người lính.

Những người lính biết người chèo đò.

Họ cùng chia sẻ một không gian rất nhỏ trên mặt nước.

Một bên là người đưa.

Một bên là người được đưa.

Nhưng trong hoàn cảnh chiến tranh, cả hai cùng phụ thuộc vào nhau.

Người lính cần chiếc đò.

Người lái đò cần những người lính bảo vệ khu vực.

Và cả hai đều cần bến sông còn hoạt động.

Chính vì thế, bến đò trở thành một điểm giao nhau giữa hậu phương và chiến trường.

6. KHI MỘT BẾN ĐÒ PHẢI DI CHUYỂN

Chiến tranh không cho phép bến đò đứng yên.

Theo tư liệu về Mẹ Suốt, khi hoạt động đánh phá gia tăng, bến đò Bảo Ninh cũng phải sơ tán.

Bến đò về sau được chuyển xuống phía nam, cách bến cũ khoảng 3km. Chính tại bến sơ tán này, Mẹ Suốt đã hy sinh trong một trận bom tháng 8-1968.

Điều đó cho thấy một đặc điểm của giao thông thời chiến:

tuyến đường có thể còn, nhưng vị trí hoạt động phải thay đổi.

Một bến bị đánh phá thì chuyển bến.

Một con đường bị bom thì mở đường tránh.

Một cây cầu bị phá thì tìm cách vượt sông bằng phương tiện khác.

Mục tiêu cuối cùng vẫn là giữ cho người và hàng hóa tiếp tục di chuyển.

Bến đò Nhật Lệ cũng như vậy.

Nó không phải một địa điểm bất biến.

Nó là một tuyến vận chuyển cơ động, phụ thuộc vào tình hình đánh phá và yêu cầu của chiến trường.

7. CHUYẾN ĐÒ CUỐI CÙNG VÀ NHỮNG NGƯỜI CÒN Ở LẠI

Ngày 21-8-1968, theo tư liệu của Quân đội Nhân dân, Mẹ Suốt từ Hà Nội trở về Quảng Bình sau khi tham dự Đại hội Anh hùng, Chiến sĩ thi đua toàn quốc.

Bà xuống đò tại khu vực bến sơ tán.

Những người lính trên đò hỏi bà về Đại hội và cuộc gặp Bác Hồ mà họ đã nghe qua báo, đài. Bà trả lời họ trong lúc chèo. Sau khi qua sông, bà tiếp tục đi về phía làng.

Sau đó, một trận oanh kích xảy ra.

Mẹ Suốt hy sinh.

Đám tang được tổ chức ngay trong đêm. Theo lời kể được QĐND đăng tải, có dân làng, thương binh đang trú tại bệnh xá, bộ đội phòng không bảo vệ bến đò và những chiến sĩ vừa được bà đưa qua sông tham dự.

Chi tiết ấy cho thấy một điều rất giản dị:

Người đưa Mẹ Suốt về nơi an nghỉ không chỉ có gia đình.

Có cả những người từng đi qua bến đò của bà.

Những người lính từng ngồi trên chiếc thuyền ấy.

Những thương binh từng được đưa qua sông.

Những người dân từng gặp bà.

Bến đò vốn là nơi đưa người sang bờ.

Ngày ấy, những người từng được bà đưa qua sông lại đứng bên bờ để tiễn bà.

Lời kết

Bến đò Mẹ Suốt hôm nay không còn là một điểm giao thông quân sự giữa những năm bom đạn.

Nhưng nếu nhìn lại lịch sử, có thể thấy giá trị của nó không nằm ở quy mô.

Đó chỉ là một bến sông.

Một chiếc đò.

Những mái chèo.

Những người dân Bảo Ninh.

Và những người lính cần vượt qua Nhật Lệ.

Nhưng từ những thứ rất nhỏ ấy, một con đường được hình thành.

Con đường trên mặt nước.

Bộ đội đi qua đó.

Thương binh đi qua đó.

Cán bộ đi qua đó.

Hàng hóa và vũ khí đi qua đó.

Và mỗi lần chiếc đò cập bờ, một đoạn của tuyến giao thông lại được nối tiếp.

Mẹ Suốt trở thành biểu tượng bởi bà là người được lịch sử ghi nhớ rõ nhất ở bến đò ấy. Nhưng bên cạnh bà còn có Lại Tấn Chuyên, những người chèo đò khác, những người dân Bảo Ninh và những lực lượng bảo vệ, phục vụ bến sông.

Vì thế, khi nhớ về Mẹ Suốt, có lẽ cũng nên nhớ đến cả bến đò.

Bởi Mẹ Suốt không chèo giữa một khoảng trống.

Bà chèo giữa một cộng đồng đang cùng nhau giữ một con đường.

Và trên con đường ấy, mỗi chuyến đò qua sông Nhật Lệ là một lần hậu phương nối được với phía trước.