Bí mật dưới lòng đất Sài Gòn

Có những tài liệu chỉ là những tờ giấy đối với người bình thường, nhưng trong chiến tranh, chúng có thể trở thành chìa khóa mở ra những con đường sống còn. Bản đồ hệ thống cống ngầm Sài Gòn mà Trần Văn Lai thu thập được là một trong những tài liệu như vậy. Để đưa nó về với lực lượng cách mạng, ông đã phải thực hiện một hành trình đầy nguy hiểm.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, TP Thái Bình. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông mang bí danh Năm U.Som, tự Mai Hồng Quế và là cán bộ cấp Tiểu đoàn, C trưởng biệt động thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

Ông được giao nhiệm vụ hoạt động trong nội thành Sài Gòn - Gia Định, tiếp cận các cơ quan đầu não của đối phương, xây dựng cơ sở cách mạng và thu thập tin tức phục vụ Bộ Chỉ huy Quân khu.

Để có thể tồn tại lâu dài giữa lòng địch, ông phải thực hiện “ba hóa”. Với thân phận Mai Hồng Quế, ông đóng vai nhà thầu khoán trong Dinh Độc Lập. Đồng thời, ông được bố trí làm việc tại cơ quan viện trợ U.S.O.M của Mỹ.

Nhờ vị trí này, Trần Văn Lai có điều kiện tiếp cận nhiều tài liệu quan trọng. Trong số đó có bản đồ và thiết kế của các công trình đầu não. Đặc biệt, ông lấy được bản đồ toàn bộ hệ thống cống ngầm của thành phố Sài Gòn.

Tài liệu này có giá trị lớn đối với lực lượng biệt động. Hệ thống cống ngầm có thể trở thành những tuyến đường bí mật giúp cán bộ, chiến sĩ di chuyển, trú ẩn và tiếp cận mục tiêu.

Nhưng làm thế nào để đưa một bản đồ quan trọng như vậy ra khỏi nơi được bảo vệ nghiêm ngặt?

Trần Văn Lai đã tìm cách chia bản đồ thành nhiều mảnh nhỏ, đánh dấu thứ tự rồi ngụy trang dưới đệm xe và bánh xe sơ cua. Ông sử dụng chiếc xe ô-tô mang danh nghĩa nhà thầu để vận chuyển tài liệu.

Chiếc xe màu trắng biển số EL-6899 ngày nay được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình. Nó trở thành một kỷ vật gắn với những năm tháng hoạt động đặc biệt của người chiến sĩ biệt động.

Không chỉ thu thập tài liệu, Trần Văn Lai còn trực tiếp chuẩn bị cơ sở cho lực lượng cách mạng. Từ năm 1962, ông bán hai căn biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà mặt phố đường Nguyễn Đình Chiểu, quận 3.

Ông tự mình đào hầm dưới những căn nhà này. Hàng chục tấn đất đá được vận chuyển ra ngoài một cách âm thầm. Công việc diễn ra trong thời gian dài nhưng đối phương không phát hiện.

Sau đó, ông tự lái ba chuyến ô-tô chở vũ khí về hầm. Hơn 2,5 tấn vũ khí được bí mật cất giấu để phục vụ Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Năm 1966, ông tiếp tục xây dựng một căn cứ dự bị tại khu vực Bà Chiểu. Căn nhà số 42/82 Nguyễn Văn Thành được sử dụng để xây dựng hầm nổi phục vụ Sở Chỉ huy.

Sau Tết Mậu Thân, các cơ sở biệt động bị đối phương truy lùng. Trần Văn Lai bị lộ, trở thành mục tiêu truy bắt đặc biệt. Chính quyền Việt Nam cộng hòa treo thưởng hai triệu đồng và tịch thu phần lớn tài sản của ông.

Theo chỉ đạo, ông lánh về quê vợ ở Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động.

Những gì Trần Văn Lai làm được cho thấy hoạt động biệt động đòi hỏi không chỉ lòng dũng cảm mà còn cả trí thông minh và khả năng ứng biến. Một bản đồ được chia nhỏ, một chiếc xe bình thường hay một căn nhà giữa phố đều có thể trở thành công cụ phục vụ cách mạng. Đó chính là nghệ thuật hoạt động bí mật của những người chiến sĩ biệt động Sài Gòn.