BIỂU TƯỢNG BẤT TỬ CỦA TẤM LÒNG VÌ ĐẢNG, NGƯỜI BÍ THƯ ĐẦU TIÊN CỦA ĐẶC KHU MỎ QUẢNG NINH VÀ HUYỀN THOẠI "TRAO ÁO TRƯỚC LÚC HY SINH"
Trong lịch sử đấu tranh kiên cường của Đảng Cộng sản Việt Nam và giai cấp công nhân vùng Mỏ, hình ảnh người cộng sản trút chiếc áo duy nhất đang mặc trao lại cho đồng chí trước lúc trút hơi thở cuối cùng nơi ngục tù Côn Đảo đã trở thành một biểu tượng bất tử về lòng trung kiên và tình đồng chí thiêng liêng. Liệt sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Vũ Văn Hiếu (1907 – 1943) – Bí thư đầu tiên của Đặc khu ủy Khu mỏ Quảng Ninh, nguyên Cơ quan Thường trực Xứ ủy Bắc Kỳ, nguyên cán bộ Cơ quan Trung ương Đảng tại Nam Kỳ – là người chiến sĩ cộng sản kiệt xuất thuộc lớp đảng viên đầu tiên của Đảng. Trọn cuộc đời 36 năm cống hiến trọn vẹn cho cách mạng, đi qua hai lần đày ải nơi địa ngục trần gian Côn Đảo, câu nói nghẹn ngào trước lúc đi xa: "Thôi, đằng nào tôi cũng chết, anh đang sống, anh mặc lấy chiếc áo này để giữ gìn sức khỏe tiếp tục làm việc cho Đảng" mãi mãi là khúc tráng ca cao đẹp bậc nhất của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam.
Thập niên 1920 – 1930, vùng than Đông Bắc là trung tâm bóc lột thuộc địa tàn bạo bậc nhất của tư bản thực dân Pháp:
Hàng vạn thợ mỏ bị vắt kiệt sức lao động trong các tầng hầm tối tăm, cúp phạt, đánh đập dã man, biến vùng Mỏ thành "địa ngục trần gian".
Phong trào "vô sản hóa" do Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và sau đó là Đảng Cộng sản Việt Nam phát động đã cử những người con ưu tú nhất thâm nhập vào hầm mỏ, trực tiếp chia sẻ cay đắng, giác ngộ giai cấp công nhân.
Trong bối cảnh mật thám, tay sai Pháp rình rập gắt gao, việc xây dựng các chi bộ Đảng bí mật, kết nối phong trào đấu tranh của công nhân mỏ Hòn Gai, Cẩm Phả, Uông Bí đòi hỏi người lãnh đạo phải có sự mưu trí, bản lĩnh thép và ý chí kiên định.
Đồng chí Vũ Văn Hiếu đã đứng mũi chịu sào, thắp sáng ngọn lửa giai cấp vô sản tại vùng than anh hùng.
Người thanh niên Thành Nam dấn thân vào phong trào "Vô sản hóa"
Vũ Văn Hiếu sinh ngày 20 tháng 3 năm 1907 tại ấp Hải Yến, xã Tân Hưng (nay thuộc xã Hải Anh), huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định – vùng đất giàu truyền thống văn hóa, hiếu học và yêu nước:
Sớm tiếp thu tư tưởng tiến bộ, năm 1928, người thanh niên Nam Định đã tham gia Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội.
Thực hiện chủ trương "vô sản hóa" năm 1929, đồng chí từ bỏ cuộc sống thành thị, tình nguyện dấn thân ra vùng mỏ Hòn Gai – Cẩm Phả, xin vào làm thợ đẩy xe gòng, cuốc than tại các tầng lò nhằm giác ngộ cách mạng trong thợ thuyền.
Tháng 11 năm 1929, đồng chí gia nhập Đông Dương Cộng sản Đảng và được cử làm Bí thư Chi bộ mỏ than Hòn Gai.
Đến mùa xuân năm 1930, khi Đảng Cộng sản Việt Nam thành lập, đồng chí chuyển về Cẩm Phả, tích cực gầy dựng cơ sở cách mạng, lãnh đạo công nhân bãi công đòi tăng lương, giảm giờ làm, chống đánh đập.
Bí thư đầu tiên của Đặc khu ủy Khu mỏ Quảng Ninh
Nhận thấy vị trí xung yếu về kinh tế và phong trào công nhân sục sôi tại vùng mỏ, tháng 4 năm 1930, Trung ương Đảng quyết định thành lập Đặc khu ủy Khu mỏ Quảng Ninh:
Đồng chí Vũ Văn Hiếu vinh dự được chỉ định làm Bí thư đầu tiên của Đặc khu mỏ.
Trên cương vị người đứng đầu, đồng chí đã cùng Đặc khu ủy khéo léo lãnh đạo các cuộc đấu tranh đòi quyền dân sinh, dân chủ cho công nhân; thành lập các chi bộ Đảng, tổ chức Công hội đỏ, Nông hội đỏ, rải truyền đơn, treo cờ búa liềm đỏ rực trên đỉnh núi Bài Thơ và các tầng lò Cẩm Phả.
Tháng 5 năm 1930, trong một cuộc họp cơ sở bí mật, đồng chí bị mật thám Pháp bắt giữ. Dù bị dùng đủ mọi cực hình tra tấn dã man, đồng chí kiên quyết không khai một lời, bảo vệ an toàn cho cơ quan Đặc khu ủy.
Thực dân Pháp kết án đồng chí 20 năm tù khổ sai và đày ra nhà tù Côn Đảo.
"Biến nhà tù thực dân thành trường học cách mạng"
Tại nhà tù Côn Đảo – "địa ngục trần gian" giữa biển khơi:
Đồng chí Vũ Văn Hiếu cùng các chiến sĩ cộng sản kiên trung (như Lê Duẩn, Nguyễn Văn Cừ, Phạm Văn Đồng, Hà Huy Giáp...) biến ngục tối thành trường học chính trị. Đồng chí tích cực học tập lý luận Mác – Lênin, rèn luyện ý chí đấu tranh và tham gia các cuộc tuyệt thực chống chế độ lao dịch hà khắc của cai ngục.
Năm 1936, trước thắng lợi của Mặt trận Nhân dân Pháp, phong trào đấu tranh đòi tự do cho tù chính trị dâng cao, thực dân Pháp buộc phải trả tự do cho đồng chí.
Trở về đất liền, dù sức khỏe suy kiệt vì đòn thù tra tấn, đồng chí lập tức chắp nối liên lạc với Đảng, tham gia hoạt động trong Cơ quan Thường trực Xứ ủy Bắc Kỳ, tiếp tục lãnh đạo phong trào đấu tranh công khai và bán công khai tại Hà Nội và Hải Phòng.
Đến năm 1939, tình hình biến động, đồng chí được Trung ương điều động vào Nam Bộ, tăng cường cho Cơ quan Trung ương Đảng tại Sài Gòn – Chợ Lớn.
Đầu năm 1940, mật thám Pháp mở đợt khủng bố trắng bắt bớ hàng loạt lãnh đạo cách mạng. Đồng chí Vũ Văn Hiếu một lần nữa sa vào tay giặc cùng các đồng chí Nguyễn Văn Cừ, Lê Duẩn. Tòa án thực dân tiếp tục kết án và đày ông ra Côn Đảo lần thứ hai.
Khoảnh khắc trao áo bất tử giữa ngục tù Côn Đảo (Năm 1943)
Lần đày ải thứ hai tại Côn Đảo diễn ra trong bối cảnh thực dân Pháp phát-xít hóa bộ máy cai trị, chế độ ngục tù khốc liệt tới tột cùng:
Bị giam cầm trong các xà lim ẩm thấp, xiềng xích nặng nề, thiếu ăn, thiếu nước, cộng với những vết thương cũ tái phát, sức khỏe của đồng chí Vũ Văn Hiếu suy kiệt nhanh chóng.
Trong những ngày tháng cuối cùng tại hầm giam Banh II Côn Đảo, đồng chí nằm cạnh đồng chí Lê Duẩn (sau này là Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng). Nhận thấy mình không thể qua khỏi, nhìn người đồng chí của mình chỉ còn manh áo rách tả tơi trước những cơn gió buốt lạnh thấu xương của biển đêm, đồng chí Vũ Văn Hiếu đã có một hành động lay động muôn triệu con tim:
Ông gượng chút sức tàn cuối cùng, cởi chiếc áo duy nhất đang mặc trên người mình đưa cho đồng chí Lê Duẩn và tha thiết nói: "Thôi, đằng nào tôi cũng chết, anh đang sống, anh mặc lấy chiếc áo này để giữ gìn sức khỏe tiếp tục làm việc cho Đảng".
Đồng chí Lê Duẩn nghẹn ngào từ chối, nhưng đồng chí Vũ Văn Hiếu kiên quyết bắt mặc, dặn rằng mình ra đi thanh thản, chỉ mong Đảng có người còn sống để gánh vác sự nghiệp cách mạng đến ngày thắng lợi.
Trút xong manh áo ấm tình đồng chí, người Bí thư kiên trung trút hơi thở cuối cùng trong vòng tay đồng đội vào đầu năm 1943, khi tuổi đời mới tròn 36 mùa xuân.
Câu chuyện chiếc áo của đồng chí Vũ Văn Hiếu đã được Tổng Bí thư Lê Duẩn trân trọng nhắc lại nhiều lần trong các bài phát biểu, hồi ký như một chuẩn mực đạo đức cao nhất của người cộng sản: Sống vì Đảng, chết vì Đảng, đặt lợi ích của Đảng và sinh mệnh của đồng chí lên trên hết thảy.
Mốc son phong tặng danh hiệu Anh hùng năm 2015
Sự hy sinh kiêu hãnh của đồng chí Vũ Văn Hiếu là tượng đài bất diệt về ý chí bất khuất, sự hy sinh quên mình và tình đồng chí thiêng liêng trong ngục tù đế quốc. Tượng đài của đồng chí ngày nay được dựng trang trọng tại trung tâm thành phố Hạ Long (Quảng Ninh) như một biểu tượng của tinh thần "Kỷ luật và Đồng tâm" vùng Mỏ.
Ghi nhận công lao to lớn và sự hy sinh anh dũng đặc biệt xuất sắc cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, năm 2015, Chủ tịch nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam đã ký quyết định truy tặng Liệt sĩ Vũ Văn Hiếu danh hiệu cao quý nhất: Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Đồng chí cũng được Đảng và Nhà nước truy tặng nhiều phần thưởng cao quý:
Huân chương Sao vàng (năm 2004 – phần thưởng cao quý nhất của Đảng và Nhà nước);
Tên của đồng chí được đặt trang trọng cho nhiều tuyến đường, trường học tại tỉnh Quảng Ninh, Nam Định và Thành phố Hồ Chí Minh.
Cuộc đời 36 năm của Anh hùng Liệt sĩ Vũ Văn Hiếu là một thiên anh hùng ca sáng ngời về lòng trung trinh ái quốc và đạo đức cách mạng trong sáng. Từ đất học Nam Định đến ngọn đuốc công nhân vùng than Quảng Ninh và manh áo ấm trao lại đồng chí giữa ngục tối Côn Đảo, tên tuổi và nhân cách vĩ đại của người Bí thư Đặc khu đầu tiên mãi mãi tạc vào non sông gấm vóc, là niềm kiêu hãnh bất diệt của Đảng Cộng sản Việt Nam và giai cấp công nhân anh hùng.
