BÌNH TÂY ĐẠI NGUYÊN SOÁI” KHÔNG CHỊU KHUẤT PHỤC

1. Người sĩ phu trẻ tuổi của Bình Định

Mai Xuân Thưởng sinh năm 1860 tại làng Phú Lạc, nay thuộc huyện Tây Sơn, Bình Định. Ông nổi tiếng thông minh, giỏi văn võ và đỗ Cử nhân tại trường thi Bình Định. Khi phong trào Cần Vương lan đến Bình Định, ông đang ở tuổi còn rất trẻ nhưng đã nhanh chóng trở thành một trong những người lãnh đạo quan trọng nhất của phong trào chống Pháp tại địa phương.

Sau khi kinh thành Huế thất thủ năm 1885 và Chiếu Cần Vương được truyền ra, Mai Xuân Thưởng trở về quê chiêu mộ nghĩa sĩ. Ban đầu ông tổ chức một lực lượng khoảng 200 người và cho luyện tập, chuẩn bị chờ thời cơ. Cùng thời gian đó, Đào Doãn Địch phát động phong trào chống Pháp tại Bình Định. Khi Đào Doãn Địch lâm bệnh và qua đời, binh quyền được giao lại cho Mai Xuân Thưởng.

2. Từ một nhóm nghĩa sĩ thành phong trào lớn

Mai Xuân Thưởng chọn vùng Lộc Đỗng làm một trong những căn cứ quan trọng. Từ đây, ông truyền hịch kêu gọi nhân dân hưởng ứng Cần Vương. Hào phú đóng góp lương thực, trai tráng gia nhập nghĩa quân, nhiều văn thân và võ tướng ở các địa phương cũng tìm đến.

Phong trào nhanh chóng phát triển vượt khỏi phạm vi một làng hay một huyện. Lực lượng kháng chiến ở Bình Định từng bước quy tụ dưới sự lãnh đạo của Mai Xuân Thưởng và suy tôn ông làm Bình Tây Đại Nguyên Soái. Theo tư liệu lịch sử của tỉnh Bình Định, phong trào dưới sự lãnh đạo của ông không chỉ hoạt động tại Bình Định mà còn mở rộng ảnh hưởng đến Quảng Ngãi, Phú Yên, Khánh Hòa và Ninh Thuận.

Đây là thời điểm Mai Xuân Thưởng từ một sĩ phu trẻ trở thành thủ lĩnh của một phong trào có quy mô lớn ở Nam Trung Kỳ. Điều quan trọng không chỉ nằm ở số lượng nghĩa quân, mà ở việc ông đã tạo được sự liên kết giữa nhiều lực lượng khác nhau.

3. Một vùng quê trở thành chiến khu

Nghĩa quân của Mai Xuân Thưởng dựa vào địa hình miền núi và trung du để tổ chức kháng chiến. Các căn cứ như Lộc Đỗng, Bàu Sấu và nhiều khu vực khác được sử dụng làm nơi tập trung lực lượng, sản xuất lương thực, rèn vũ khí và huấn luyện nghĩa quân.

Nhân dân đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Người có của góp của, người có sức góp sức. Nhiều người dân cung cấp lương thực, gia súc và những vật dụng cần thiết cho nghĩa quân. Các khu vực miền núi cũng trở thành nơi người dân tham gia vận chuyển lương thực, hỗ trợ việc xây dựng căn cứ.

Phong trào vì thế không phải hoạt động của riêng một nhóm sĩ phu. Nó đã thu hút nhiều tầng lớp nhân dân Bình Định. Tư liệu lịch sử của tỉnh còn ghi nhận sự tham gia của đồng bào các dân tộc thiểu số trong việc gia nhập nghĩa quân, vận chuyển lương thực và đóng góp người chỉ huy.

4. Đối đầu với lực lượng mạnh hơn

Sự phát triển của phong trào khiến thực dân Pháp và chính quyền Nam triều phải tăng cường lực lượng đàn áp. Những tướng lĩnh như Nguyễn Thân và Trần Bá Lộc được đưa quân vào Bình Định.

Nghĩa quân chiến đấu trong điều kiện thiếu thốn về vũ khí và trang bị. Đối phương có quân đội được tổ chức tốt hơn, có vũ khí hiện đại hơn và có khả năng huy động lực lượng lớn. Trong khi đó, nghĩa quân chủ yếu dựa vào vũ khí thu được, vũ khí tự chế và sự hỗ trợ của nhân dân.

Tuy nhiên, trong một thời gian, phong trào vẫn kiểm soát hoặc gây ảnh hưởng mạnh ở nhiều địa bàn. Điều đó cho thấy khả năng tổ chức và uy tín của Mai Xuân Thưởng. Ông đã biến tinh thần Cần Vương thành một phong trào có sức huy động rộng lớn tại Bình Định.

5. Những ngày cuối của cuộc khởi nghĩa

Đến năm 1887, tình thế của nghĩa quân ngày càng khó khăn. Quân Pháp phối hợp với lực lượng Nam triều mở các cuộc tấn công quy mô lớn. Các căn cứ lần lượt bị phá vỡ, nghĩa quân bị chia cắt và tổn thất nặng nề.

Mai Xuân Thưởng cuối cùng bị bắt. Đây là vấn đề từng có những cách ghi chép khác nhau trong một số tài liệu cũ. Tuy nhiên, những nghiên cứu gần đây tại Bình Định, dựa trên hồ sơ lưu trữ của Pháp, cho rằng có cơ sở khoa học để xác định ông bị quân Pháp bắt, chứ không phải tự nguyện đầu hàng.

Sau khi bị bắt, thực dân Pháp tìm cách dụ ông đầu hàng. Nhưng Mai Xuân Thưởng không chấp nhận. Một câu nói thường được các tài liệu về ông ghi lại thể hiện rõ thái độ ấy: “Mang danh hiệu Bình Tây không lẽ hàng Tây?” Dù cần thận trọng khi sử dụng những câu nói được truyền lại qua các thế hệ, tư liệu nghiên cứu tại Bình Định cho thấy hình ảnh ông nhất quán ở điểm: không chấp nhận trở thành hàng tướng.

6. Cái chết của người thủ lĩnh trẻ

Ngày 7/6/1887, Mai Xuân Thưởng bị thực dân Pháp hành quyết tại Gò Chàm cùng một số nghĩa sĩ. Ông mới 27 tuổi. Cái chết ấy khép lại cuộc đời rất ngắn ngủi nhưng đầy biến động của một người từ một sĩ tử trở thành lãnh tụ phong trào Cần Vương ở Bình Định.

Thi hài ông được nhân dân đưa về quê an táng. Về sau, lăng mộ ông được xây dựng trên một ngọn đồi ở khu vực Tây Sơn và trở thành di tích lịch sử tưởng niệm vị lãnh tụ Cần Vương. Di tích Lăng Mai Xuân Thưởng được công nhận là di tích lịch sử năm 1995.

Điều đáng chú ý là sau khi phong trào thất bại, tên tuổi Mai Xuân Thưởng không bị lãng quên. Nhân dân Bình Định vẫn tổ chức tưởng niệm ông. Điều đó cho thấy ký ức lịch sử không chỉ được lưu giữ trong sách vở mà còn tồn tại trong tình cảm của cộng đồng.

7. Một tuổi trẻ dành cho việc nước

Mai Xuân Thưởng sống chưa đầy ba thập niên. Nếu lựa chọn một cuộc đời bình thường, ông có thể tiếp tục con đường của một nhà Nho, sống tại quê nhà và hưởng một cuộc sống tương đối yên ổn.

Nhưng ông đã lựa chọn một con đường khác. Khi đất nước đứng trước tình cảnh mất chủ quyền, ông tập hợp nghĩa sĩ, xây dựng căn cứ, tổ chức chiến đấu và cuối cùng chấp nhận hy sinh.

Điều khiến Mai Xuân Thưởng trở thành biểu tượng không phải là việc ông đã giành được chiến thắng cuối cùng, mà là việc ông không chấp nhận khuất phục khi thất bại đã cận kề.

Phong trào Cần Vương Bình Định cuối cùng bị dập tắt, nhưng những gì Mai Xuân Thưởng và nghĩa quân để lại đã trở thành một phần quan trọng trong truyền thống yêu nước của vùng đất Bình Định.