Bóng hồng thép' trên đường 1C huyền thoại

Với cựu thanh niên xung phong Lê Thị Hương (74 tuổi, ngụ P.Thới An Đông, TP.Cần Thơ), những ngày tháng tuổi trẻ bơi xuồng, lội bộ qua các điểm nóng trên tuyến đường vận tải 1C là ký ức đặc biệt, không thể nào quên.

16 tuổi ra chiến trường

Những năm 1966, đường Hồ Chí Minh trên biển bị Mỹ phát hiện, việc chi viện hậu cần từ Bắc vào Nam rất khó khăn. Trước tình thế đó, tuyến đường 1C cấp tốc được hình thành với nhiệm vụ vận chuyển vũ khí, lương thực, đưa rước cán bộ vào khu Tây Nam bộ. Tuyến đường này tiếp nối đường Trường Sơn, bắt đầu từ Tây Ninh, qua biên giới tại Vĩnh Điều (H.Giang Thành, Kiên Giang cũ; nay là An Giang) rồi về các trạm phân phối tới Cà Mau.

Bà Lê Thị Hương tham gia thanh niên xung phong (TNXP) trên tuyến đường chiến lược này khi mới 16 tuổi. Dù trẻ nhưng người con gái quê Cà Mau đã được trui rèn bản lĩnh thép. "Tôi có 8 anh chị thì 4 người đã tham gia kháng chiến. Anh hai đi chuyến tàu không số. Anh năm đi bộ đội không quân. Chị tám hoạt động ở ấp chiến lược. Chị chín đi TNXP Nguyễn Việt Khái 1. Tôi là em út nên khi được nối bước các anh chị thì vui lắm", bà nhớ lại.

Bà Hương kể những năm 1957, đặc khu Hải Yến - Bình Hưng là nỗi ám ảnh đối với người dân Cà Mau. Lấy lý do chống cộng, địch bắt bớ, giết hại thường dân. Cả nhà bà phải chạy lánh nạn trong rừng. Bà xúc động: "Mẹ tôi vì bảo vệ con cái mà bị địch đánh rồi mang bệnh phổi. Bà mất khi tôi mới 5 tuổi nên tôi rất ghét giặc ngoại xâm và khát khao đất nước hòa bình".

Sau khi tập huấn, bà Hương được xếp vào đại đội Nguyễn Việt Khái 2 (vận chuyển đoạn từ Campuchia về Hà Tiên) - chặng khốc liệt bậc nhất trên tuyến đường 1C. Đầu năm 1967, từ Cà Mau, bà cùng hàng trăm TNXP chèo xuồng đi Campuchia. "Chiếc xuồng chở được khoảng 10 người, nhưng chỉ có 1 hoặc 2 người đi thôi vì còn chở gạo, súng đạn về. Xuồng có thể chở 400 - 500 kg hàng hóa", bà kể.

Hành quân qua rừng tràm Hà Tiên là một trong những kỷ niệm khó quên, bởi địa hình nơi đây có tới 3 mùa. Ngoài mùa nước nổi, mùa khô, còn có mùa "lỡ nước, lỡ khô" nên có đoạn chèo xuồng, có đoạn phải vác xuồng đi bộ. Bà vừa nói vừa diễn tả: "Trên vai mỗi người lúc nào cũng có khoảng 30 kg, nào là gạo, đồ cá nhân, thuốc men, súng đạn. Nhiều chị nhỏ con thấy thương lắm, đất lún ngang hông, ba lô chấp tới nước".

Thời điểm đó, TNXP phải đối mặt rất nhiều thử thách. Thiếu thuốc đặc trị, nhiều người không chống chọi nổi với bệnh sốt rét rừng. Bà Hương kể tiếp: "Để hành trang bớt nặng, nhiều người chỉ mặc một bộ đồ dính da. Dưới rừng tràm là nước phèn mặn nhưng ngày nào chúng tôi cũng lội xuống. Đầu tóc bết rệt, mình đầy ghẻ lở, mặt mày đen sạm. Bữa ăn thì bẻ kèo nèo và lá giang độn cơm, vì khi đó gạo rất quý".

Vững vàng trước bom đạn

Dọc biên giới VN - Campuchia là kênh Vĩnh Tế. Đối phương bắn phá dữ dội hòng ngăn chặn TNXP qua nước bạn nhận hàng. Để tránh tai mắt địch, bộ đội ít đi xuồng mà được hỗ trợ lội qua sông. "Hồi đó, ai cũng lội giỏi, dù trên vai quải ba lô cá nhân, 1 cây súng AK, mấy băng đạn và mang thêm chiếc bao đựng ba lô của các anh. Qua kênh Vĩnh Tế là một thử thách lớn, vì rủi ro chết chóc trên đầu, còn bên dưới có rất nhiều đỉa", bà Hương nhớ lại.

Trong hành trình vận tải, đại đội nhiều lần ở sát biệt kích đối phương. Khi bọn họ không phát hiện, mọi người bình tĩnh rút lui. Bởi một đại đội có rất đông thanh niên và bộ đội, một khi bị lộ sẽ thiệt hại rất nhiều. Sau đó, để tránh bị phát hiện từ xa, đối phương chuyển sang chiến thuật nằm vùng phục kích, dùng thuyền thả theo dòng kênh Vĩnh Tế để không gây tiếng động. TNXP đã nhiều phen chạm trán bất ngờ với kẻ địch, ai cũng quả cảm chiến đấu tới cùng, những người bị bắt sống thà chết chứ không để lộ thông tin. Sự hy sinh anh dũng của những đồng đội như anh Tám Ngô, chị Năm Bê, chị Hồng Láng…, bà Hương nhớ mãi không quên.

Một khi tuyến đường bị lộ thì đại đội sẽ vạch ra lối đi bí mật khác. Vì thế 1C không phải độc đạo mà là hệ thống đường linh hoạt cả thủy lẫn bộ. Có lúc đại đội băng qua kênh Vĩnh Tế, nhưng cũng có khi không qua sông mà đi vòng theo hướng rừng núi, men theo lộ Cái Sắn, lộ Vòng Cung… để chuyển hàng về điểm tiếp nhận.

Bà Hương ngoài chiến trường những năm 1974

Biết quân ta trú trong rừng nên địch để mắt nhiều hơn. Mỗi sáng, khoảng 7 giờ là đối phương đã quần thảo, máy bay B52 liên tục thả bom oanh tạc. Trong rừng đầy bẫy bom bi, có đoạn phải vừa đi vừa gỡ mìn.

Tuy nhiên, lửa khói đã không nung chảy được ý chí thép của TNXP. Họ đã làm nên tuyến đường 1C huyền thoại, vốn được ví như đường Trường Sơn ở đồng bằng, đi vào lịch sử dân tộc như một biểu tượng về bản lĩnh, trí tuệ và lòng yêu nước cao đẹp của những chàng trai, cô gái tuổi đôi mươi.

Hoàn thành sứ mệnh tại tuyến đường 1C, năm 1970, bà Hương ra chiến trường miền Đông Nam bộ làm quân y, công việc là băng rừng vận chuyển thương binh đi điều trị. Tại đây, bà quen người bộ đội Nguyễn Ngọc Tâm (năm nay 76 tuổi, quê Hưng Yên), là y tá hành chính tại Bệnh viện K71. Tuy nhiên, từ năm 1973, khi bà Hương hành quân ra miền Bắc thì hai người mất liên lạc. Mãi đến sau năm 1975, bà chuyển về Quân khu 7 thì gặp lại ông Tâm, rồi hai người kết hôn và về Cần Thơ sinh sống.

 Bài 2: Ba lần được gặp Bác Hồ

Trong ký ức của ông Đinh Ngọc Thỉ, người con làng Duy Viên (xã Vĩnh Lâm, H.Vĩnh Linh cũ, nay thuộc xã Vĩnh Thủy, Quảng Trị), tuổi thơ không chỉ có mùi lúa ngô mà còn rực sáng ngọn lửa Măng non Duy Viên, đặc biệt là niềm vinh dự hiếm có: 3 lần được gặp Bác Hồ.

Ông Thỉ là nguyên Liên đội trưởng Liên đội Lý Tự Trọng kiêm Chủ nhiệm Hợp tác xã (HTX) Măng non Duy Viên, một trong những điển hình tiêu biểu trong phong trào thiếu nhi miền Bắc thời kháng chiến.

BIỂU TƯỢNG CHO TUỔI NHỎ CHÍ LỚN

Ông Đinh Ngọc Thỉ hiện sống trong căn nhà nhỏ ở P.Nam Đông Hà (Quảng Trị). Ở tuổi 81, ông vẫn minh mẫn, giọng kể rành rẽ, mắt ánh lên niềm tự hào khi nghe nhắc đến "Măng non Duy Viên". Ông kể cuối những năm 1950, thôn Duy Viên là vùng quê tuyến đầu của đất Vĩnh Linh anh hùng. Cuộc sống còn nhiều thiếu thốn, nhưng tinh thần cách mạng lan tỏa đến từng mái nhà, từng thế hệ.

Trong bối cảnh ấy, năm 1958, Liên đội thiếu niên tiền phong Lý Tự Trọng được thành lập. Cậu bé Đinh Ngọc Thỉ khi ấy mới 13 tuổi được bầu làm liên đội trưởng. 6 năm sau, HTX Măng non Duy Viên ra đời, ông Thỉ tiếp tục đảm nhận vai trò chủ nhiệm. Mô hình này nhanh chóng trở thành điểm sáng trong cả nước, tiêu biểu cho phong trào thiếu nhi "vừa học, vừa lao động, vừa rèn luyện".Ông Đinh Ngọc Thỉ (bìa trái) và các thiếu niên chụp ảnh cùng Bác Hồ trong dịp dự Đại hội Anh hùng, Chiến sĩ thi đua chống Mỹ cứu nước lần thứ 4 tại Hà NộiNgày ngày, sau giờ học trong hầm chữ A, 130 đội viên thiếu niên nhi đồng lại tập trung về sân đình. Họ cùng nhau tập đội ngũ, chăm sóc trâu bò yếu cho HTX nông nghiệp, trồng lúa, trồng khoai, nuôi bèo hoa dâu, phát quang đường làng, giúp đỡ gia đình thương binh - liệt sĩ. Những công việc ấy đã vun đắp nên tinh thần "Tuổi nhỏ chí lớn", làm nên phong trào Măng non Duy Viên - một kỳ tích được cả nước biết đến.

Ngày 10.5.1960, tập thể thiếu nhi Duy Viên vinh dự được Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng bằng khen. Trên bằng khen viết: "Các cháu thiếu niên và nhi đồng thôn Duy Viên, xã Vĩnh Lâm (Vĩnh Linh) đã có thành tích khá trong học tập, trong lao động và trong việc xây dựng Đội thiếu niên tiền phong và Đội nhi đồng Tháng 8. Đã làm được nhiều việc thiết thực, đã cố gắng góp phần vào công việc sản xuất và chiến đấu. Bác khuyên các cháu cố gắng hơn nữa để đạt nhiều thành tích hơn nữa".Tấm bằng khen ấy là phần thưởng vô giá, không chỉ ghi nhận công sức của thiếu nhi nơi tuyến lửa mà còn là ngọn lửa tinh thần, thắp sáng ý chí cho thế hệ sau.

Trong vai trò Liên đội trưởng, ông Thỉ đã góp phần tổ chức, dẫn dắt phong trào, để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử thiếu nhi Vĩnh Linh.

Sau này, tấm bằng khen được ông Lê Đức Oanh, Phó chủ nhiệm HTX, cẩn trọng gìn giữ. Trước khi lên đường nhập ngũ, ông Oanh gửi lại cha mình, nhờ cất kỹ trong hầm sâu. Nhờ vậy, dù bom đạn cày xới, tấm bằng khen của Bác vẫn còn nguyên vẹn. Ông Oanh xúc động kể: "Giữa lúc bom đạn trút xuống, ai cũng lo chạy, cha tôi chỉ dặn: "Phải giữ cho được bằng khen của Bác Hồ". Với chúng tôi, đó là niềm tự hào, là danh dự của thiếu nhi Vĩnh Linh trước Tổ quốc".

HÀNH TRANG QUÝ GIÁ: 3 LẦN ĐƯỢC GẶP Bác Hồ

Năm 1966, khi vừa tròn 21 tuổi, Đinh Ngọc Thỉ được vinh dự đại diện thanh, thiếu niên Vĩnh Linh dự Đại hội Anh hùng, Chiến sĩ thi đua chống Mỹ cứu nước lần thứ 4 tại Hà Nội. Đối với ông, đây là dấu mốc thiêng liêng nhất đời, bởi trong chuyến đi đó, ông được 3 lần gặp Bác Hồ.

Ông kể lại, giọng chậm rãi, như không muốn bỏ qua chi tiết quý giá nào: "Lần đầu tiên, sáng khai mạc đại hội, khi mọi người nghỉ giải lao, Bác ra tiền sảnh chụp ảnh lưu niệm với đại biểu. Đó là khoảnh khắc đầu tiên tôi được gặp Bác trong niềm xúc động không tả xiết"."Lần thứ hai, chiều hôm ấy, đoàn đại biểu Vĩnh Linh được mời về Phủ Chủ tịch ăn cơm với Bác. Bác tặng đoàn quả bồ kết trong vườn và dặn mang về chia cho các bà, các mẹ ở Vĩnh Linh gội đầu sau những giờ phục vụ chiến đấu. Lần thứ ba, tôi cùng đoàn thanh thiếu niên dự đại hội được gặp riêng Bác. Bác trao khăn quàng đỏ, huy hiệu Bác Hồ và nhiều bánh kẹo. Bác ân cần hỏi han, căn dặn thiếu nhi Duy

Viên phải chăm học, rèn luyện, trở thành công dân có ích, góp sức cho sự nghiệp thống nhất đất nước", ông Thỉ hồi tưởng.

Ba khoảnh khắc được gần Bác, với ông Thỉ, là 3 lần được tiếp thêm sức mạnh tinh thần. "Suốt cuộc đời, tôi coi đó là hành trang quý giá nhất", ông xúc động chia sẻ.

Sau đại hội, ông Thỉ trở về tiếp tục gắn bó với công tác Đoàn và thiếu niên. Dù ở cương vị nào, ông luôn giữ ngọn lửa nhiệt huyết, truyền cho lớp trẻ tinh thần dấn thân, sáng tạo, đoàn kết, những giá trị từng làm nên tên tuổi Duy Viên năm xưa. Cho đến những năm hòa bình lập lại, ký ức về phong trào măng non vẫn sống động trong lòng người dân Vĩnh Linh. Với họ, đó không chỉ là một thời thiếu niên sôi nổi mà còn là biểu tượng của sức trẻ tuyến lửa, của tinh thần "tuổi nhỏ làm việc lớn".

Tấm bằng khen của Bác Hồ cùng chiếc khăn quàng đỏ Bác tặng riêng ông Thỉ hiện được lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng Hồ Chí Minh ở Hà Nội, như minh chứng cho một thời hoa lửa đầy tự hào. Năm 2014, nhân dịp kỷ niệm 60 năm truyền thống Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị cho tái bản lần thứ ba cuốn Măng non Duy Viên của nhà văn Bút Ngữ, đồng thời dựng tượng đài kỷ niệm phong trào Thiếu nhi Duy Viên, như một lời tri ân thế hệ đã góp phần làm rạng danh quê hương.

Điều quý giá nhất mà thế hệ chúng tôi học được từ Bác Hồ là sống có lý tưởng, có trách nhiệm, dám mơ ước và hành động vì cộng đồng. Thế hệ trẻ hôm nay cần kế thừa tinh thần ấy trong học tập, lao động và cống hiến, để tiếp tục viết những trang sử vẻ vang của dân tộc.

Nhìn lại chặng đường đã qua, những việc làm của HTX Măng non Duy Viên và phong trào "Nghìn việc tốt" của thiếu nhi Duy Viên không chỉ là dấu son trong lịch sử, mà còn để lại bài học lớn lao cho công tác giáo dục thanh thiếu nhi hôm nay. Ông Thỉ nhiều lần nhấn mạnh: "Điều quý giá nhất mà thế hệ chúng tôi học được từ Bác Hồ là sống có lý tưởng, có trách nhiệm, dám mơ ước và hành động vì cộng đồng. Thế hệ trẻ hôm nay cần kế thừa tinh thần ấy trong học tập, lao động và cống hiến, để tiếp tục viết những trang sử vẻ vang của dân tộc".

Trong ánh mắt lấp lánh của ông Thỉ, hình ảnh cậu thiếu niên Duy Viên năm xưa dường như vẫn rạng rỡ, hồn nhiên mà kiên cường, giản dị mà kiêu hãnh, hiện thân của thế hệ đã trưởng thành trong bom đạn, góp phần làm nên một thời hoa lửa, thời của những con người nhỏ bé nhưng mang trong mình khát vọng lớn lao cho quê hương, cho Tổ quốc.