Bông Văn Dĩa
Người chiến sỹ cộng sản tham gia cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ
Ông Bông Văn Dĩa, sinh năm 1905, tại ấp Rạch Gốc, xã Tân An, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau. Thuở nhỏ gia đình nghèo nên ông Bông Văn Dĩa không được học chữ. Khi thầy giáo Phan Ngọc Hiển về ở gần nhà thì ông mới được đi học. Được thầy giáo, nhà báo, nhà cách mạng Phan Ngọc Hiển, dạy học và giác ngộ cách mạng, ông Bông Văn Dĩa tham gia hoạt động cách mạng. Năm 19 tuổi ông Bông Văn Dĩa là một trong những thanh niên hoạt động tích cực ở vùng Rạch Gốc quê hương. Năm 1940, ông được kết nạp vào Đảng.
Ngày 12/12/1940, từ căn cứ Tân Dân, ông được cấp trên giao nhiệm vụ đến Hòn Khoai trao Nghị quyết khởi nghĩa của Tỉnh ủy Cà Mau cho ông Phan Ngọc Hiển và cùng tham gia khởi nghĩa giành chính quyền. Ngày 13/12/1940, dưới sự lãnh đạo của ông Phan Ngọc Hiển, cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai thắng lợi rực rỡ. Ngày 15/12/1940, ông Phan Ngọc Hiển lãnh đạo lực lượng khởi nghĩa đánh đồn Kiểm Lâm ở Tam Giang, giúp dân Rạch Gốc sơ tán vào rừng để tránh khủng bố của địch. Hoảng sợ trước phong trào cách mạng lớn mạnh của nhân dân Cà Mau, địch tung lực lượng truy bắt ta. Ngày 22/12/1940, tại bãi Khai Long, ông Phan Ngọc Hiển và ông Bông Văn Dĩa cùng nhiều đồng đội khác tham gia khởi nghĩa Nam Kỳ bị địch bắt.
Ngày 12/7/1941, ở sân vận động thị xã Cà Mau, ông Phan Ngọc Hiển và 9 đồng đội bị thực dân Pháp đưa ra xử bắn. Trước lúc hy sinh, lời nói của ông Phan Ngọc Hiển khiến kẻ thù phải khiếp sợ: “Những người cộng sản coi cái chết rất bình thường. Chúng tôi sẵn sàng chết để tranh đấu cho đồng bào được ấm no. Nhất định những người kế tục chúng tôi sẽ tiêu diệt được thực dân Pháp! Nhất định Việt Nam sẽ được độc lập”. Hiện nay ở thành phố Cà Mau còn di tích 10 mộ chiến sĩ cách mạng “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”. Các thế hệ cách mạng của quê hương Cà Mau khắc ghi trong tim nguyện ước của người chiến sỹ cộng sản kiên trung Phan Ngọc Hiển và đồng đội của ông đã anh dũng hy sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc. Rất nhiều đảng viên dũng cảm đấu tranh với địch, giữ trọn khí tiết của người chiến sỹ cộng sản đến hơi thở cuối cùng. Cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ ở Cà Mau bị địch dìm trong biển máu. Ngày 13/7/1941 ông Bông Văn Dĩa bị thực dân Pháp kết án khổ sai đày đi Côn Đảo.
Những năm tháng lao tù ở Côn Đảo
Giữa năm 1941, Thống đốc Nam Kỳ cử Bơruonnê ra làm chúa đảo thay Buviê. Bơruonnê thực hành chế độ nhà tù rất tàn bạo. Một số quyền lợi tối thiểu trước đây người tù giành được nay bị xóa bỏ. Chúng cấm tù nhân nhận thư từ, quà cáp, không được hội họp, đọc sách báo. Ra vào khám phải tự lột trần truồng cho chúng khám xét. Điều kiện ăn ở lại càng khắc nghiệt hơn. Người tù thì nhiều, trại giam thì có hạn, mọi người phải ở chật như nêm trong sự ngột ngạt, nóng nực đến cùng cực. Các loại bệnh nguy hiểm mặc sức hoành hành, tàn phá cơ thể và cướp đi sinh mạng của nhiều người. Ông Bông Văn Dĩa bị giam ở khám 8 Banh III, khu vực dành riêng cho những người tù “nguy hiểm”. Hàng ngàn tù chính trị đã chết trong thời kỳ này vì đòn roi và chế độ đày ải khắc nghiệt, vì các bệnh kiết lỵ, ghẻ hờm. Tại chốn giam cầm đầy rẫy hiểm nguy của kẻ thù, ông Hai Địa (bí danh của ông Bông Văn Dĩa) ở cùng khám với ông Lê Duẩn. Tại đây, ông Lê Duẩn cảm nhận được tình thương bao la của những người cộng sản cùng chung chí hướng. Ngày ở khám 8, banh III, anh Hai Địa luôn che chắn những trận đòn của kẻ thù cho ông Lê Duẩn. Từ khi được Anh Ba Lê Duẩn bồi dưỡng thêm những hiểu biết về Đảng, về cách mạng, ông Bông Văn Dĩa đã xem Đảng là niềm tin, là lẽ sống của mình. Vào ngày 17/9/1945, ông Lê Duẩn cùng các ông Tôn Đức Thắng, Phạm Hùng, Lê Văn Lương, Lê Thanh Nghị, Phan Trọng Tuệ, Bông Văn Dĩa… được Ủy ban nhân dân Nam Bộ đưa tàu “Phú Quốc” và một đoàn ghe ra đón chính trị phạm ở Côn Đảo chiến thắng trở về.
