BỨC ẢNH "SỰ TRỪNG PHẠT ĐÍCH ĐÁNG" - BIỂU TƯỢNG Ý CHÍ QUẬT CƯỜNG

Tác phẩm “Sự trừng phạt đích đáng” của cố Nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Văn. Ảnh: Tư Liệu

Bức ảnh tạo ấn tượng mạnh cho người xem ngay từ cái nhìn đầu tiên. Trên bãi biển, người nữ dân quân với dáng vẻ khỏe khoắn, kéo sợi dây thừng đang buộc vào mảnh vỡ của chiếc máy bay F4. Khung cảnh vừa chân thực vừa giàu sức gợi, giúp người xem cảm nhận được khí thế của một thời “toàn dân đánh giặc” của quân và dân ta.

Thời điểm NSNA Quang Văn bấm máy cũng là những năm tháng khốc liệt nhất của cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước. Khi ấy, ông là cán bộ quản lý Nhà Triển lãm tỉnh thuộc Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Nam Hà. Công việc đưa ông đến nhiều địa phương trong tỉnh, giúp ông chứng kiến cuộc sống lao động và chiến đấu của quân, dân trên khắp các vùng quê.

Với người nghệ sĩ, hiện thực đó luôn thôi thúc phải lưu giữ bằng những khuôn hình chân thực, xứng đáng với tầm vóc của cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc. Ông nung nấu ý chí đó trên từng chuyến đi, để rồi một ngày trên vùng biển Hải Thịnh, ông bắt gặp khoảnh khắc mà sau này trở thành một trong những dấu ấn lớn nhất của sự nghiệp cầm máy.

Vào những năm 1965-1972, Hải Thịnh được ví như “Cồn Cỏ” của tỉnh Nam Hà bởi đây là địa bàn thường xuyên hứng chịu bom đạn của không quân Mỹ. Chỉ trong vài năm, vùng đất ven biển này phải gánh chịu khoảng 700 tấn bom các loại cùng 210 trận đánh phá ác liệt. Thế nhưng, người dân vẫn kiên cường bám biển, bám đồng ruộng, phối hợp với bộ đội chủ lực và dân quân các địa phương chiến đấu bảo vệ quê hương. Chính hiện thực này đã trở thành chất liệu quý giá cho những tác phẩm nhiếp ảnh của NSNA Quang Văn.

Nhân vật trong bức ảnh là bà Hà Thị Nhiên, hiện sinh sống tại phường Vũng Tàu (Thành phố Hồ Chí Minh). Khoảng những năm 2000-2010, gia đình bà sống trong căn nhà nhỏ ở ngõ Văn Nhân, thành phố Nam Định (nay là phường Nam Định), ký ức về hơn 50 năm trước vẫn hiện lên nguyên vẹn. Bà xúc động chia sẻ: Tôi cũng chỉ như bao người dân bình thường khác có trách nhiệm với quê hương, đất nước lúc đó. Khi ấy, hưởng ứng phong trào “Ba sẵn sàng”, nhiều thanh niên quanh vùng lên đường nhập ngũ.

Những cô gái ở Hải Thịnh vừa sản xuất, vừa trực chiến ngày đêm. Trung đội nữ dân quân thôn Nam Cần, nơi cô dân quân Hà Thị Nhiên tham gia, luôn trong trạng thái sẵn sàng chiến đấu. Mỗi trận bom rơi xuống vùng biển quê hương càng thôi thúc họ thêm quyết tâm đánh trả. Với những người con gái tuổi mười tám, đôi mươi thời bấy giờ, cuộc sống thường ngày gắn với đồng ruộng, với lao động sản xuất vùng biển, nhưng khi còi báo động vang lên, họ lập tức trở thành những chiến sĩ bảo vệ vùng trời, vùng biển của quê hương.

Sáng sớm ngày 15/1/1966, từ Hạm đội 7, máy bay Mỹ tiếp tục lao vào đánh phá thành phố Nam Định (nay là phường Nam Định). Trước sự chống trả quyết liệt của quân và dân thành phố, chúng vòng ra biển rồi hạ thấp độ cao khi đến khu vực Hải Thịnh để ném bom. Tại đây, lực lượng dân quân địa phương phối hợp với bộ đội phòng không tổ chức đánh trả. Bằng súng 12 ly 7, quân và dân Hải Thịnh đã bắn tan xác một chiếc máy bay F4 của không lực Hoa Kỳ. Mảnh xác máy bay văng trên bãi cát ven biển.

Trong niềm vui chiến thắng, dân quân và người dân địa phương cùng nhau thu gom các mảnh xác máy bay đưa về trụ sở UBND xã, trong đó có cô dân quân 19 tuổi - Hà Thị Nhiên. Hình ảnh cô dân quân trẻ trung, khỏe khoắn, vai đeo súng, nai nịt gọn gàng, đang kéo một mảnh xác máy bay trên bãi biển bằng sợi dây thừng được cố NSNA Quang Văn với chiếc máy ảnh Roleiflex (6x6) kịp ghi lại trọn vẹn khoảnh khắc đẹp đầy ý nghĩa đó.

“Sự trừng phạt đích đáng” thành công bởi tác phẩm đã lựa chọn đúng điểm nhấn của chiến thắng. Trọng tâm của bức ảnh là người nữ dân quân bước đi trên bãi biển trong tư thế đầy tự tin. Chỉ ít năm sau khi ra đời, bức ảnh đã được trao Huy chương Vàng tại Triển lãm ảnh quốc tế Bifota 5 tổ chức ở Berlin (Cộng hòa Dân chủ Đức) vào tháng 3/1970 và được đông đảo bạn bè quốc tế biết đến. Qua tác phẩm, hình ảnh về cuộc chiến đấu chính nghĩa của nhân dân Việt Nam được lan tỏa rộng rãi tới bạn bè quốc tế.

Sinh thời, NSNA Quang Văn từng chia sẻ: Trong sự nghiệp cầm máy, tôi tâm đắc nhất với 3 bức ảnh: “Sự trừng phạt đích đáng”, “Gieo gió gặt bão”, “Bình minh ở Hải Thịnh”. Đây là 3 tác phẩm được sáng tác trong thời kỳ chiến tranh chống Mỹ từ năm 1966 đến 1970. Tuy nhiên, bức ảnh “Sự trừng phạt đích đáng” là tôi tâm huyết nhất. Ông cũng cho rằng, điều có ý nghĩa hơn cả là thông qua nghệ thuật nhiếp ảnh, tác phẩm đã góp phần giới thiệu với nhân dân thế giới về con người Việt Nam, về cuộc chiến đấu chính nghĩa để bảo vệ độc lập, chủ quyền dân tộc.

Hơn 60 năm trôi qua, nhưng “Sự trừng phạt đích đáng” với hình ảnh cô dân quân Hà Thị Nhiên kéo mảnh xác chiếc máy bay trên bờ biển Hải Thịnh vẫn là biểu tượng giàu sức gợi về ý chí quật cường của dân tộc Việt Nam. Đó cũng là lý do bức ảnh vẫn sống trong ký ức nhiều thế hệ, như một lời nhắc nhở về giá trị của hòa bình, độc lập và những con người đã góp phần làm nên lịch sử.