Bức tranh “Em bé Mường Pồn”
Bức tranh “Em bé Mường Pồn”
Tranh “Em bé Mường Pồn” được họa sĩ Phạm Thanh Tâm hoàn thiện ngày 13/11/ 1960 tại xã Mường Pồn, huyện Điện Biên, tỉnh Lai Châu (nay là xã Mường Pồn, huyện Mường Lay, tỉnh Điện Biên). Bức tranh vẽ chân dung em bé Phơi – nhân chứng sống của trận đánh vào Mường Pồn trong chiến dịch Đông Xuân năm 1953 - 1954.
Trong chuyến công tác tại thành phố Hồ Chí Minh, tháng 10 - 2016, đoàn công tác của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam đã được họa sĩ Phạm Thanh Tâm – nguyên Giám đốc Xưởng Mỹ thuật Quân đội tiếp đón tại nhà riêng số 54/20/12B, đường Bạch Đằng, phường 2, quận Tân Bình.
Đại tá, Họa sĩ Phạm Thanh Tâm giới thiệu các hiện vật với Thiếu tướng Nguyễn Xuân Năng – Giám đốc Bảo tàng LSQS Việt Nam.
Tại buổi trò chuyện về những năm tháng “đi và vẽ” tại các chiến trường ác liệt nhất của hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, họa sĩ Phạm Thanh Tâm đã tặng cho đoàn công tác nhiều hiện vật mà ông đã từng gắn bó, đó là: “Vỏ đạn 37 ly” do chỉ huy Đoàn Không quân Sao đỏ tặng sau khi đơn vị hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ bắn rơi máy bay Mỹ trong cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ nhất của đế quốc Mỹ vào miền Bắc Việt Nam, tháng 4-1965; “Vỏ bom bi” được ông tìm được tháng 5-1972 tại Đô Lương, Nghệ An, sau đó ông sử dụng để pha màu vẽ khi sáng tác; “Túi đựng mìn Claymo” là chiến lợi phẩm được họa sĩ thu được tại Sài Gòn khi cùng Quân đoàn 2 vào giải phóng miền Nam, tháng 4-1975; “Khăn rằn”, “Bộ dụng cụ vẽ” được ông sử dụng khi sáng tác các tác phẩm của mình.
Đặc biệt, bức tranh “Em bé Mường Pồn” và câu chuyện về sự ra đời của tác phẩm đã để lại cho đoàn công tác Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam một ấn tượng sâu sắc về sự ác liệt của cuộc chiến tranh cũng như tình cảm gắn bó máu thịt giữa bộ đội và nhân dân.
Bức tranh “Em bé Mường Pồn”.
Cuối năm 1953, chiến dịch Điện Biên Phủ bước vào giai đoạn ác liệt nhất, các đơn vị được lệnh hành quân tập trung lực lượng cho chiến dịch. Tháng 12/1953, Đại đội 674, Tiểu đoàn 251, Trung đoàn 174, Đại đoàn 316 (nay là Sư đoàn 316) hành quân tới Mường Pồn thì phát hiện trong bản tập trung nhiều quân Pháp từ Lai Châu rút về Điện Biên Phủ. Đại đội lập tức tiến hành bao vây và nổ súng tiêu diệt địch. Quân Pháp dùng pháo phản kích vào các bản xung quanh xã Mường Pồn hòng phá vòng vây. Khi pháo vừa ngưng, các chiến sĩ đại đội đã vào bản dập lửa, cứu người.
Khi vào bản, đồng chí tên Xương đã nhìn thấy một em bé khoảng ba tháng tuổi bị thương, đang khóc và nhay bầu vú đã lạnh ngắt để tìm dòng sữa của người mẹ đã chết. Trước cảnh đó, các chiến sĩ đã đưa em bé về chăm sóc, đặt tên là Phơi và coi như “con nuôi” của Trung đoàn. Sau khi đồng chí Bế Văn Đàn hi sinh trong trận đánh Mường Pồn, Trung đoàn vinh dự được mang tên liệt sĩ Bế Văn Đàn. Vì vậy, bé Phơi thường được gọi là “con gái nuôi của đơn vị Bế Văn Đàn”.
Chiến dịch ngày càng căng thẳng, quyết liệt, đơn vị được điều động tiến sâu vào trận địa. Việc mang theo một đứa trẻ mới biết bò là một việc rất nguy hiểm. Vì vậy, Đại đội đã gửi em Phơi cho một đôi vợ chồng cán bộ hiếm muộn ở địa phương là ông Lò Văn Pâng và bà Lò Thị Hưa.
Khi đó, họa sĩ Phạm Thanh Tâm đang là phóng viên kiêm họa sĩ chiến trường, nghe câu chuyện cảm động đó thì nhớ mãi. Chiến dịch toàn thắng, người chiến sĩ Xương năm xưa đã đưa họa sĩ Phạm Thanh Tâm trực tiếp đến gặp và vẽ bé Phơi. Họa sĩ miêu tả: “Ngày 11/11/1960, Mường Pồn. Một thung lũng trải dài theo con suối hai bên bờ ngợp bóng cây xanh. Bản mường Pồn dựa lưng vào quả núi cao ở phía Tây. Chiều tới, nắng quái rải vàng dọc suối và cả những đỉnh núi cao trước mặt khiến cho rừng cam trĩu quả đang kỳ chín rộ ở Mường Pồn như vàng thêm trên cái nền màu nâu của những mái rạ cũ. Thiếu úy Xương dẫn đường vốn là người Thổ ở Lạng Sơn, anh này tốt, khỏe, hoạt bát, hiểu người Thái hơn cả người Thái bản địa”. Ngày 13/11/1960, bức vẽ được hoàn thành với tất cả niềm say mê của người họa sĩ.
Trong tranh là bé gái có gương mặt tròn xinh xắn, hồn nhiên, thơ ngây trong trang phục dân tộc Thái, với hàng cúc bướm, đầu đội khăn piêu. Phía sau em là vườn cam đỏ.
Bà Phơi chụp cùng họa sĩ Thanh Tâm (thứ 5 và 6 từ trái sang) trong chuyến trở về Mường Pồn đầy kỷ niệm của người họa sĩ năm xưa.
Trong nhật ký của mình, họa sĩ Phạm Thanh Tâm đã viết việc vẽ bức tranh này như sau: “Bảo Nọong đứng làm mẫu vẽ, Nọong thích lắm. Được một lúc mỏi chân rồi, Nọong cứ ngả vào đồng chí Xương, nhưng Nọong vẫn đứng. Và suốt cả buổi chiều, Nọong cũng không bỏ đi chơi, chỉ quanh quẩn để cho họa sĩ vẽ. Thấy họa sĩ đánh rơi bút xuống gầm sàn là Nọong chạy xuống nhặt ngay”.
Dường như món nợ với Mường Pồn quá lớn, sau ngày đất nước giải phóng, họa sĩ Phạm Thanh Tâm nhiều lần về Điện Biên, thăm lại “Em bé Mường Pồn”. Vợ ông chia sẻ: “Cách đây mấy năm ông ấy đã phải mổ một lần nên sức khỏe rất yếu. Nhưng ông ấy nói muốn đến Điện Biên một lần nữa, gia đình ai cũng lo vì đã hơn 80 tuổi, chân thì run, đi lại trong nhà còn khó khăn. Tôi biết ông ấy nhớ những kỷ niệm về đồng đội, về đồng bào dân tộc đã gắn bó với mình trong những năm tháng vào sinh ra tử nên quyết hộ tống ông ấy ra tận nơi. Khi nhìn thấy ông Tâm, Phơi khóc nức nỏ. Mặc dù cô ấy nói tiếng Kinh không sõi nhưng hai người tay bắt mặt mừng trò chuyện ríu rít như bố con xa nhau lâu ngày. Lúc chia tay về, Phơi còn tặng vợ chồng tôi chiếc khăn phiêu làm kỷ niệm”./.
Tâm Thanh
Hiện vật liên quan
