BÙI LIÊM Người thanh niên Giáp Nhị chọn cái chết để giữ tròn danh nghĩa

Bùi Liêm sinh năm 1881 tại làng Giáp Nhị, ven đô Hà Nội – nơi đất học, người đông, phong trào yêu nước sớm lan truyền. Sinh ra trong gia đình khoa bảng, nhưng con đường khoa cử không mỉm cười với ông. Thi Hương không đỗ, họ hàng muốn đưa ông vào trường Hậu bổ để bước chân vào quan lộ, song Bùi Liêm dứt khoát từ chối. Ông hiểu rằng làm quan lúc nước mất, dân nô lệ, chỉ là cúi đầu trước giặc.

Qua mối giao hảo với Phan Tuấn Phong ở Đông Ngạc, năm 1907 Bùi Liêm tham gia Đông Kinh nghĩa thục. Nhận thấy Thái Bình là vùng đất giàu truyền thống chống Pháp, lại là nơi phong trào Duy Tân và Đông Du phát triển mạnh, ông về Thụy Anh mở một cửa hàng tạp hóa. Bề ngoài là buôn bán, nhưng bên trong là điểm liên lạc bí mật, nơi quyên góp tiền cho thanh niên xuất dương và kết nối các sĩ phu yêu nước ở Thái Bình, Nam Định.

Khi Đông Kinh nghĩa thục bị đóng cửa, Bùi Liêm không lùi bước mà tiếp tục dấn thân theo con đường bạo động cách mạng. Ông tham gia phong trào Đông Du của Phan Bội Châu, rồi năm 1912 sang Trung Quốc gia nhập Việt Nam Quang Phục hội.

Những năm tiếp theo là chuỗi ngày hiểm nguy: các kế hoạch ám sát, đánh đồn liên tiếp thất bại, nhiều đồng chí bị bắt, bị xử bắn. Dù vậy, năm 1916, Bùi Liêm vẫn nhận nhiệm vụ trở về nước gây dựng cơ sở. Nhưng chưa kịp đặt chân tới quê hương, ông bị mật thám bắt tại Quảng Châu, giải về Nam Định.

Ngày 6 tháng 11 năm 1916, trước Tòa án Đại hình của thực dân Pháp, Bùi Liêm hiên ngang bước ra pháp trường. Trước khi chết, ông viết thư tạ tội với cha già vì chưa tròn chữ hiếu, nhưng cũng để lại hai câu khắc ghi chí lớn:

“Sống chẳng diệt thù ôm hận mãi
Chết mà đúng chỗ ấy danh thơm.”

Máu ông đổ xuống Nam Định, nơi ông từng hoạt động, khép lại một đời ngắn ngủi mà trọn nghĩa với non sông.