Bùi Thị Xuân – Tây Sơn Ngũ Phụng Thư
Vũ Thị Bích Việt
Bùi Thị Xuân (1752 – 1802) quê ở Tây Sơn, Bình Định. Bà là một nữ danh tướng kiệt xuất thời Tây Sơn, một trong "Tây Sơn ngũ phụng thư", nổi tiếng với tài võ nghệ cao cường và khả năng huấn luyện tượng binh đại tài.
Sát cánh bên chồng là Trần Quang Diệu và vua Quang Trung Nguyễn Huệ, Bùi Thị Xuân đã trực tiếp tham gia hàng chục trận đánh lớn nhỏ. Bà là người trực tiếp chỉ huy đội voi chiến tinh nhuệ của quân Tây Sơn. Trong đại thắng Ngọc Hồi - Đống Đa mùa xuân Kỷ Dậu (1789), đội voi chiến do bà chỉ huy đã càn quét, đập tan các tuyến phòng thủ kiên cố của quân Thanh.
Khi nhà Tây Sơn suy yếu, bà cùng chồng tiếp tục kiên cường chiến đấu bảo vệ triều đại. Trong trận chiến Trấn Ninh, dù lực lượng yếu thế, bà vẫn dũng cảm cưỡi voi xông xáo giữa đạn mạc để chỉ huy quân sĩ phản công.
Khi bị quân Nguyễn Ánh bắt giữ và chịu hình phạt khốc liệt, Bùi Thị Xuân vẫn giữ nguyên thái độ uy nghi, lẫm liệt, không một chút sợ hãi. Bà là biểu tượng lừng lẫy cho chí khí quật cường của nữ giới Việt Nam trên mặt trận quân sự.
