Buổi chia tay dưới gốc đa đầu làng

Tôi nghe câu chuyện này từ một cựu chiến binh quê Quỳnh Lưu, Nghệ An. Khi kể về ngày lên đường nhập ngũ, ông nói rằng có một hình ảnh theo ông suốt những năm Trường Sơn: buổi chia tay dưới gốc đa đầu làng.

Sáng hôm ấy, sau khi đi hết con đường đất còn đẫm sương, đoàn thanh niên tập trung ở đầu làng để lên huyện. Nơi ấy có một cây đa già đứng bên giếng nước và sân đình nhỏ.

Cây đa đã có từ thời ông nội ông còn trẻ.

Rễ phụ buông xuống như những sợi tóc bạc của làng quê.

Dưới gốc đa, người dân đứng chật cả khoảng sân đất.

Mẹ tiễn con.

Vợ tiễn chồng.

Em tiễn anh.

Bạn bè đứng nép thành từng tốp nhỏ.

Không khí vừa rộn ràng vừa nghẹn ngào.

Cụ Dinh kể:

“Hôm ấy không ai muốn khóc trước mặt người đi.”

Những chàng trai mặc quân phục mới còn thẳng nếp, ba lô đeo sau lưng, cố đứng thật nghiêm.

Nhưng ánh mắt ai cũng liên tục tìm người thân trong đám đông.

Ông nhìn thấy mẹ đứng dưới gốc đa, tay ôm chiếc khăn nâu.

Bà không chen lên phía trước.

Chỉ đứng lặng nhìn con trai.

Hòa đứng cạnh ông, cố cười:

“Đông như hội làng nhỉ.”

Ông đáp:

“Ừ, mà chẳng ai vui như hội.”

Hai người cùng cười, nhưng tiếng cười ngắn và khô.

Cán bộ huyện đọc danh sách lần cuối.

Dặn dò về giờ xe chạy, về kỷ luật và nhiệm vụ phía trước.

Mọi người nghe mà lòng như có lửa đốt.

Điều họ chờ nhất không phải bài nói, mà là vài phút cuối cùng với gia đình.

Khi có lệnh nghỉ ngắn trước lúc lên xe, đám đông lập tức ùa về phía những người lính trẻ.

Mẹ ông bước đến gần.

Bà không ôm con như nhiều người khác.

Chỉ đưa tay chỉnh lại cổ áo, phủi hạt bụi trên vai rồi hỏi:

“Ba lô nặng không con?”

Ông cười:

“Không nặng đâu mẹ.”

Thật ra lúc ấy ba lô không nặng bằng lòng ông.

Mẹ mở khăn nâu, lấy ra một gói nhỏ.

“Ít lạc rang với đường, để dọc đường ăn.”

Ông nhận lấy mà thấy tay mẹ run run.

Một lúc sau, bà khẽ nói:

“Đi đâu cũng giữ mình cho tử tế.”

Không dặn lập công.

Không dặn đánh giặc giỏi.

Chỉ dặn sống cho tử tế.

Câu dặn ấy theo ông suốt cả cuộc đời.

Bên cạnh, một cô gái đứng nép sau thân đa.

Đó là người con gái ông thầm thương hồi còn đi học.

Cô không nói gì.

Chỉ đưa cho ông chiếc khăn tay nhỏ thêu vụng về hai chữ “Bình an.”

Ông cầm lấy, chưa kịp nói cảm ơn thì cô đã quay mặt đi.

Gió sớm thổi qua tán đa, lá rơi lác đác xuống vai những người lính trẻ.

Cụ kể:

“Tôi chưa bao giờ thấy lá đa rơi chậm như hôm ấy.”

Tiếng còi xe từ ngoài đường cái vọng vào.

Không khí bỗng chùng xuống.

Ai cũng hiểu giờ phút chia tay thật sự đã đến.

Những cái bắt tay trở nên chặt hơn.

Những lời dặn trở nên vội vàng hơn.

Có bà mẹ ôm con bật khóc.

Có người cha quay mặt hút thuốc liên tục để giấu đôi mắt đỏ.

Có đứa em níu chặt tay anh không chịu buông.

Ông bước lên xe rồi còn ngoái lại.

Dưới gốc đa, mẹ vẫn đứng nguyên chỗ cũ.

Bà không vẫy tay nhiều.

Chỉ nhìn theo con trai không chớp mắt.

Hòa ngồi cạnh khẽ nói:

“Nhìn mẹ ông mà tôi nhớ mẹ tôi quá.”

Ông không trả lời.

Cổ họng nghẹn cứng.

Chiếc xe bắt đầu chuyển bánh.

Đám đông chạy theo một đoạn.

Tiếng gọi vang lên:

“Đi mạnh giỏi nhé!”

“Nhớ viết thư về!”

“Giữ gìn sức khỏe!”

Ông quay đầu nhìn lần cuối.

Cây đa đầu làng lùi dần trong bụi đường.

Mẹ ông chỉ còn là một dáng người nhỏ bé dưới tán cây rộng.

Hình ảnh ấy theo ông qua suốt những năm mưa bom Trường Sơn.

Nhiều năm sau, khi đã là một cựu binh tóc bạc, ông trở lại gốc đa đầu làng.

Cây vẫn còn đó, to hơn xưa rất nhiều.

Rễ phụ đã chạm đất.

Giếng nước vẫn trong.

Ông đứng lặng rất lâu dưới bóng cây.

Tôi hỏi:

“Điều gì khiến cụ nhớ nhất buổi chia tay hôm ấy?”

Ông nhìn lên tán đa rồi đáp:

“Là ánh mắt mẹ.”

Rồi ông nói thêm:

“Lúc xe đi, tôi không còn nhớ ai gọi gì nữa. Chỉ nhớ mẹ đứng dưới gốc đa nhìn theo.”

Ông im lặng một lúc rồi tiếp:

“Có những cuộc chia tay không cần nhiều nước mắt. Chỉ một ánh mắt cũng đủ theo con người suốt cả cuộc đời.”

Là người sưu tầm lịch sử, tôi hiểu rằng trước mỗi cuộc chiến lớn của dân tộc, đã có biết bao buổi chia tay rất bình dị ở những làng quê Việt Nam.

Một gốc đa.

Một sân đất.

Một chiếc khăn nâu.

Một gói lạc rang.

Và một người mẹ đứng nhìn theo con trai lên đường.

Buổi chia tay dưới gốc đa đầu làng vì thế không chỉ là câu chuyện của một chàng trai Quỳnh Lưu. Đó là hình ảnh của cả một thế hệ đã rời khỏi bóng mát quê hương để bước vào những năm tháng chiến tranh.

Và có lẽ, trong ký ức của người cựu chiến binh năm ấy, điều còn lại sâu đậm nhất không phải tiếng còi xe hay bụi đường mù mịt, mà là dáng mẹ lặng im dưới tán đa già – dáng người nhỏ bé nhưng đủ để nâng đỡ một người lính trẻ suốt cả cuộc đời chiến trận.