Các đội tự vệ công nông
Đầu năm 1930, trước bối cảnh khủng hoảng kinh tế và chính sách cai trị hà khắc của thực dân Pháp, mâu thuẫn giữa nhân dân Việt Nam và chính quyền thực dân, phong kiến ngày càng gay gắt. Các cuộc đấu tranh của công nhân và nông dân đã diễn ra sôi nổi.
Dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, các đội tự vệ công nông lần lượt ra đời tại các xí nghiệp, đồn điền, làng xã. Đây là những lực lượng nòng cốt, hỗ trợ và bảo vệ quần chúng nhân dân trong đấu tranh.
Ở Nam Kỳ, đội tự vệ công nông đầu tiên ra đời, mở đầu phong trào cách mạng trên cả nước là đội tự vệ công nhân của đồn điền cao su Phú Riềng (Biên Hòa) với khoảng 40 thành viên, đã trở thành lực lượng nòng cốt trong cuộc đấu tranh của chi bộ Đảng Phú Riềng trong sự kiện Phú Riềng đỏ năm 1930.
Tại Bắc Kỳ, các đội tự vệ công nông đầu tiên ra đời trong cuộc đấu tranh của công nhân Nhà máy sợi Nam Định. Trong cuộc đấu tranh kéo dài 3 tuần đầu năm 1930, đội tự vệ nhà máy dệt Nam Định đã góp phần bảo vệ quần chúng trước chính sách khủng bố của giới chủ, góp phần vào thành công nhất định cuộc đấu tranh của công nhân nhà máy.
Tại Trung Kỳ, các đội tự vệ công nông ra đời trong cao trào cách mạng 1930-1931 với đỉnh cao Xô viết Nghệ - Tĩnh. Trước cuộc đấu tranh ngày càng lan rộng của công nhân, nông dân hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh, chính quyền thuộc địa tập trung lực lượng lớn binh lính để đàn áp phong trào.
Trước tình hình đó, Đảng bộ Nghệ An, Hà Tĩnh chủ trương thành lập các đội tự vệ để bảo vệ phong trào đấu tranh của quần chúng công nông. Tháng 6/1930, Đội tự vệ Ba Xã (Hậu Lộc, Can Lộc, Hà Tĩnh) được thành lập, sau lan rộng ra các thôn xã trong huyện với mỗi thôn từ 10-30 đội viên.
Những tháng cuối năm 1930, cùng với sự phát triển của phong trào đấu tranh cách mạng, các đội tự vệ công nông được thành lập ngày càng rộng khắp, trở thành lực lượng nòng cốt trong các cuộc đấu tranh làm rung chuyển bộ máy thống trị của thực dân, phong kiến ở Trung Kỳ.
Các đội tự vệ công nông được xem là những mầm mống đầu tiên, tạo tiền đề cho việc thành lập các đội du kích và tự vệ chiến đấu sau này.
Lễ thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, 22/12/1944 (Ảnh tư liệu dựng lại)
