Căn nhà bốn gian từng che chở cán bộ, ký ức của Mẹ Lê Thị Sô

Trong ký ức của Mẹ Việt Nam Anh hùng Lê Thị Sô, chiến tranh không chỉ hiện lên qua tiếng súng hay những lần càn quét. Nó còn nằm trong hình ảnh một căn nhà tranh vách đất bốn gian, nơi vợ chồng Mẹ từng dành phần kín trên trần nhà để cất lương thực và làm chỗ trú cho cán bộ cách mạng. Nhiều lần lực lượng đối phương đến lục soát khắp nhà nhưng không phát hiện được những người đang ẩn náu phía trên.

Mẹ Lê Thị Sô gắn bó với vùng Trung Trường, xã Hải Trường, huyện Hải Lăng. Theo TTXVN năm 2026, Mẹ sinh năm 1925. Báo Quảng Trị năm 2025 cũng cho biết khi ấy Mẹ tròn 100 tuổi, đi lại không còn nhanh nhẹn nhưng mắt vẫn sáng và trí nhớ còn minh mẫn. Tuy vậy, một nguồn chính quyền địa phương năm 2022 từng ghi Mẹ sinh năm 1927, nên năm sinh cần được chú thích thận trọng khi nhập hồ sơ.

Gia đình Mẹ là một gia đình có truyền thống cách mạng đặc biệt. Mẹ kể rằng trong đại gia đình có ba Bà mẹ Việt Nam Anh hùng gồm mẹ chồng, chị dâu của Mẹ và chính Mẹ Lê Thị Sô; có bảy người thân hy sinh trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, trong đó có chồng và một người con trai của Mẹ. TTXVN năm 2026 tiếp tục xác nhận những dữ kiện này.

Chồng Mẹ là liệt sĩ Võ Toàn. Những năm 1967–1968, ông giữ nhiệm vụ Phó Chủ tịch kiêm phụ trách tài chính - kinh tế xã Hải Tân cũ. Dù gia đình đông con, lương thực thiếu thốn, vợ chồng Mẹ vẫn dành một phần lúa gạo để hỗ trợ bộ đội. Ngôi nhà của gia đình vì thế vừa là nơi sinh sống, vừa trở thành điểm hỗ trợ hoạt động cách mạng.

Năm 1967, do hoạt động bí mật bị chỉ điểm, ông Võ Toàn bị bắt và giam tại Lao Xá Quảng Trị. Theo lời kể được Báo Quảng Trị ghi lại, ông phải trải qua nhiều lần tra tấn nhưng không khai báo thông tin về tổ chức. Sau gần một năm, phía giam giữ phải trả ông về. Trên cơ thể còn nhiều thương tích, ông vẫn tiếp tục tham gia công tác cách mạng.

Ngày 11/9/1968, trong lúc ông Võ Toàn cùng đồng đội đang thực hiện nhiệm vụ thu mua gạo cho bộ đội tại địa bàn xã Hải Tân cũ, lực lượng đối phương tiến hành càn quét. Ông và đồng đội ẩn trong hầm. Khi không còn khả năng tiếp tục lẩn tránh, họ đã tìm cách chôn giấu tài liệu mật để không rơi vào tay đối phương. Sau đó ông Võ Toàn cùng đồng đội bị bắn và hy sinh.

Khi người chồng hy sinh, người con út của gia đình mới hai tuổi. Mẹ Lê Thị Sô phải một mình tiếp tục chăm sóc đàn con trong hoàn cảnh chiến tranh vẫn diễn ra ác liệt. Nhưng bản thân Mẹ không rời bỏ công việc cách mạng. Sau khi chồng mất, Mẹ tiếp tục nuôi giấu cán bộ, làm giao liên và tiếp tế lương thực cho bộ đội.

Mẹ có bảy người con, trong đó ba người con lớn lên tham gia cách mạng. Người con mà chiến tranh tiếp tục lấy đi là Võ Dĩnh. Theo lời Mẹ được Báo Quảng Trị ghi nhận, dù tuổi còn rất nhỏ, Võ Dĩnh đã có ý thức tham gia cách mạng và noi gương cha. Anh gia nhập lực lượng vũ trang huyện.

Điều đặc biệt đau xót là Võ Dĩnh chỉ mới 15 tuổi khi hy sinh. Vào một ngày trong tháng 6/1972, trong lúc anh cùng đồng đội trên đường đi họp bàn bí mật, đơn vị bị đối phương phục kích, đánh bom. Võ Dĩnh đã không trở về. Tin con hy sinh đến với Mẹ chỉ bốn năm sau ngày mất chồng.

Nếu cái chết của ông Võ Toàn năm 1968 khiến Mẹ phải gánh vác gia đình cùng đàn con nhỏ, thì sự hy sinh của Võ Dĩnh năm 1972 lại đặt lên Mẹ một nỗi đau khác: người con còn đang tuổi thiếu niên đã đi theo con đường của cha và ngã xuống trước khi kịp bước vào tuổi trưởng thành.

Nhưng giữa những biến động ấy, hoạt động cách mạng vẫn tiếp tục diễn ra ngay trong cuộc sống thường ngày của Mẹ. Căn nhà bốn gian, phần trần nhà dùng để cất lương thực và giấu cán bộ, những phần gạo được dành lại cho bộ đội, các chuyến giao liên và tiếp tế… đều cho thấy hậu phương ở Hải Lăng thời chiến không phải một không gian tách biệt với chiến trường. Với những người như Mẹ Sô, chiến tranh diễn ra ngay trong căn nhà và từng bữa ăn của gia đình.

Đến nhiều thập kỷ sau ngày hòa bình, ký ức ấy vẫn được Mẹ kể lại. Năm 2025, khi phóng viên Báo Quảng Trị đến gặp, Mẹ vẫn nhớ rõ những năm chồng hoạt động cách mạng, lần bị bắt năm 1967, ngày ông hy sinh năm 1968 và người con trai Võ Dĩnh ngã xuống năm 1972.

Mẹ cũng thường xuyên nhắc lại những câu chuyện ấy với thế hệ trẻ. Chính bức ảnh trong bài viết của Báo Quảng Trị được chú thích “Mẹ VNAH Lê Thị Sô luôn giáo dục lòng yêu nước cho thế hệ trẻ”. Việc những đoàn viên, thanh niên đến thăm không chỉ là hoạt động chăm sóc người có công mà còn tạo cơ hội để ký ức của Mẹ được truyền lại cho những người sinh ra nhiều thập kỷ sau chiến tranh.

Sau khi xã Hải Trường được sáp nhập vào xã Diên Sanh năm 2025, chính quyền và các đoàn thể của đơn vị hành chính mới tiếp tục thăm hỏi Mẹ. Tháng 2/2026, Tỉnh đoàn Quảng Trị tổ chức chương trình “Bữa cơm tất niên - Ấm tình lòng mẹ” tại nhà Mẹ Lê Thị Sô và Mẹ Đặng Thị Thỉ ở xã Diên Sanh.

Đến tháng 7/2026, TTXVN tiếp tục ghi nhận Mẹ trong hoạt động tri ân người có công của tuổi trẻ Quảng Trị. Đoàn viên, thanh niên đến dọn dẹp nhà cửa, chỉnh trang bàn thờ liệt sĩ và tổ chức bữa cơm gia đình tại nhà Mẹ. Nguồn này xác nhận Mẹ vẫn còn sống và ghi năm sinh là 1925.

Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Quảng Trị cũng đến thăm Mẹ trong chuỗi hoạt động nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ năm 2026. Đây là một nguồn chính thức khác giúp xác nhận Mẹ Lê Thị Sô vẫn sinh sống tại xã Diên Sanh trong năm 2026.

Cuộc đời Mẹ Lê Thị Sô là câu chuyện của một gia đình có nhiều thế hệ cùng tham gia kháng chiến. Trong đó, chồng Mẹ không chỉ là liệt sĩ mà còn là cán bộ cơ sở từng chịu tù đày; người con trai Võ Dĩnh hy sinh khi mới 15 tuổi; bản thân Mẹ cũng trực tiếp nuôi giấu cán bộ, làm giao liên và tiếp tế cho bộ đội.

Nhưng nếu phải chọn một hình ảnh để kể câu chuyện ấy, có lẽ đó vẫn là căn nhà bốn gian ở Trung Trường. Một phần trần nhà nhỏ từng được dùng để cất những bao lúa gạo và che giấu cán bộ qua các đợt lùng sục. Chính từ không gian tưởng như rất bình thường của một gia đình nông dân ấy, những người như Mẹ Lê Thị Sô đã góp phần duy trì cơ sở cách mạng giữa những năm tháng chiến tranh khốc liệt ở Quảng Trị.

Nguồn chính: Báo và Phát thanh, Truyền hình Quảng Trị, bài “Chuyện về những Bà mẹ Việt Nam Anh hùng ở Diên Sanh”, tác giả Kô Kăn Sương, đăng ngày 29/7/2025.