Cánh Chim Nhỏ Giữa Bầu Trời Kháng Chiến

Nguyễn Văn Lượm - tên khai sinh là Nguyễn Thanh, là một chiến sĩ thiếu niên, đội viên du kích liên lạc người Huế trong thời kỳ chiến tranh Đông Dương. Ông được xác định là nguyên mẫu ngoài đời của hình tượng chú bé liên lạc trong bài thơ "Lượm" của nhà thơ Tố Hữu.

Gần 80 năm kể từ ngày liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm (1932-1947, tên khai sinh Nguyễn Thanh) hy sinh, di vật và những giấy tờ liên quan đến ông đã ngả màu theo thời gian nhưng vẫn được gia đình ông Nguyễn Thanh Sơn (em trai liệt sĩ) ép plastic, cẩn thận lưu giữ tại nhà riêng ở tỉnh Khánh Hòa.

Với gia đình, đây là những kỷ vật vô giá, là dấu tích hiếm hoi còn lại về người lính giao liên ở tuổi thiếu niên - nguyên mẫu nhân vật Lượm trong bài thơ cùng tên của nhà thơ Tố Hữu, gắn với những câu thơ quen thuộc: "Chú bé loắt choắt/Cái xắc xinh xinh/Cái chân thoăn thoắt/Cái đầu nghênh nghênh/Ca-lô đội lệch/Mồm huýt sáo vang/Như con chim chích/Nhảy trên đường vàng…"Các di vật, giấy tờ liên quan gia đình còn lưu giữ gồm: giấy căn cước song ngữ Pháp - Việt mang tên Nguyễn Thanh, được cấp năm 1943, có ảnh chân dung liệt sĩ khi 11 tuổi; bản sao Bằng Tổ quốc ghi công của liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm, cấp năm 1958; tờ nhận tự khai do ông Nguyễn Tuất (cha liệt sĩ Lượm) lập năm 1977 để đề nghị cấp lại Bằng Tổ quốc ghi công sau khi bản gốc bị hư hỏng.

Trong hồi ký Nhớ lại một thời, xuất bản năm 2000, nhà thơ Tố Hữu cho biết nguyên mẫu nhân vật Lượm trong bài thơ cùng tên chính là người cháu của ông ngoài đời. Theo tác giả, hình tượng Lượm được xây dựng từ một thiếu niên là con trai của người anh em trong họ.

Viết trong hồi ký nhà thơ Tố Hữu cho biết ông không trực tiếp chứng kiến thời điểm liệt sĩ Lượm hy sinh. Tuy nhiên, qua lời kể của một chiến sĩ cách mạng công tác tại tỉnh Bình Trị Thiên (nay là thành phố Huế), cậu bé liên lạc tên Lượm đã hy sinh khi đưa thư băng qua cánh đồng. Hình ảnh ấy đã thôi thúc ông sáng tác bài thơ Lượm để tưởng nhớ người thiếu niên dũng cảm.