CAO BÁ QUÁT – KHÍ PHÁCH CỦA MỘT TÀI NĂNG KHÔNG CHỊU KHUẤT PHỤC

CAO BÁ QUÁT – KHÍ PHÁCH CỦA MỘT TÀI NĂNG KHÔNG CHỊU KHUẤT PHỤC

I. LỜI DẪN

Trong lịch sử văn học Việt Nam thế kỷ XIX, có một con người được người đời nhắc đến bằng sự kính trọng đặc biệt.

Ông là một nhà thơ tài hoa, một người có học vấn uyên bác và một cá tính mạnh mẽ.

Đó là Cao Bá Quát.

Người đời từng truyền tụng câu:

“Văn như Siêu, Quát vô tiền Hán.”

Câu nói ấy phần nào cho thấy tài năng văn chương nổi bật của Cao Bá Quát và Nguyễn Văn Siêu trong đời sống văn học đương thời.

Nhưng Cao Bá Quát không chỉ được nhớ đến bởi tài văn chương.

Ông còn là một con người có khí phách, lòng tự trọng và ý thức mạnh mẽ trước những điều mà ông cho là bất công, trì trệ trong xã hội.

Cuộc đời ông cũng là một câu chuyện nhiều biến động: có tài năng nhưng con đường công danh không thuận lợi; có lúc được trọng dụng nhưng cũng nhiều lần gặp khó khăn; cuối cùng ông tham gia cuộc khởi nghĩa chống lại triều Nguyễn và hy sinh vào năm 1855.

Nhìn lại cuộc đời Cao Bá Quát, chúng ta không chỉ nhìn thấy một nhà thơ.

Chúng ta nhìn thấy một con người luôn muốn vượt qua giới hạn của bản thân và thời đại.

Đối với tuổi trẻ hôm nay, câu chuyện ấy gợi lên một bài học:

Có tài năng là điều đáng quý, nhưng biết dùng tài năng với trách nhiệm, giữ lòng tự trọng và không ngừng hoàn thiện bản thân mới là điều làm nên giá trị của một con người.

II. CÂU CHUYỆN

Cao Bá Quát sinh năm 1809, quê ở làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, vùng Kinh Bắc xưa, nay thuộc thành phố Hà Nội.

Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống Nho học.

Từ nhỏ, Cao Bá Quát đã nổi tiếng thông minh và có năng khiếu văn chương.

Nhưng con đường học tập của ông không phải lúc nào cũng thuận lợi.

Trong xã hội phong kiến, khoa cử là con đường quan trọng để một người có học bước vào bộ máy chính quyền.

Cao Bá Quát nhiều lần đi thi.

Ông có tài văn chương nhưng không dễ dàng đạt được công danh như mong muốn.

Chính những năm tháng ấy đã tôi luyện ở ông một cá tính mạnh mẽ.

Ông không phải là người dễ bằng lòng với những điều mình cho là bất hợp lý.

Một trong những câu chuyện thường được nhắc đến trong cuộc đời Cao Bá Quát là việc ông tham gia chấm thi và bị xử phạt vì sửa chữa bài thi của một thí sinh.

Theo sử liệu, trong kỳ thi năm 1841, Cao Bá Quát làm việc tại trường thi Thừa Thiên.

Ông nhận thấy bài văn của một số thí sinh có giá trị nhưng mắc lỗi về quy định trình bày, nên đã sửa chữa để bài thi được đánh giá đúng hơn.

Hành động ấy vi phạm quy chế trường thi.

Cao Bá Quát bị xử phạt và sau đó bị điều chuyển.

Câu chuyện cho thấy một đặc điểm rất rõ trong tính cách của ông:

Ông coi trọng thực chất hơn hình thức.

Tất nhiên, trong một kỳ thi, quy định phải được tôn trọng.

Nhưng câu chuyện cũng cho thấy Cao Bá Quát là người có suy nghĩ riêng và sẵn sàng hành động theo điều ông cho là đúng.

Đó vừa là điểm mạnh, vừa là nguyên nhân khiến cuộc đời ông nhiều lần gặp sóng gió.

III. MỘT NHÀ THƠ CÓ CÁ TÍNH MẠNH MẼ

Cao Bá Quát để lại một khối lượng thơ văn lớn.

Ông sáng tác bằng cả chữ Hán và chữ Nôm.

Thơ ông có nhiều cung bậc.

Có những bài thể hiện tình yêu thiên nhiên.

Có những bài thể hiện tình cảm với bạn bè.

Có những bài nói về cuộc sống của người dân.

Và có những bài thể hiện tâm trạng của một người trí thức trước thời cuộc.

Cao Bá Quát có một cái nhìn rất nhạy cảm trước cuộc sống.

Ông không chỉ nhìn thấy vẻ đẹp của cảnh vật.

Ông còn nhìn thấy những nỗi vất vả của con người.

Ông quan tâm đến người nghèo.

Quan tâm đến những người lao động.

Quan tâm đến những điều bất ổn trong xã hội.

Chính vì thế, thơ văn của ông nhiều khi mang màu sắc suy tư và phản biện.

Ông không muốn văn chương chỉ để trang trí.

Đối với ông, người có học phải có trách nhiệm trước cuộc đời.

Đó là một quan niệm rất đáng suy ngẫm.

IV. “SAO CHẲNG SỚM VỀ” – KHÁT VỌNG VƯỢT LÊN GIỚI HẠN

Cao Bá Quát thường được nhắc đến như một con người có khí phách.

Ông không thích cuộc sống bằng phẳng nếu sự bằng phẳng ấy đồng nghĩa với việc phải im lặng trước những điều ông cho là không đúng.

Trong thơ ông có sự tự ý thức rất mạnh về bản thân.

Ông muốn vươn tới những điều lớn lao.

Muốn khẳng định giá trị của con người bằng tài năng và phẩm chất.

Có thể nói, Cao Bá Quát thuộc kiểu người không dễ chấp nhận giới hạn.

Ông không muốn chỉ sống một cuộc đời bình thường, thuận theo hoàn cảnh.

Điều ấy khiến ông trở nên nổi bật.

Nhưng cũng chính điều ấy khiến ông gặp không ít khó khăn.

Đây là điểm mà tuổi trẻ hôm nay có thể suy ngẫm:

Bản lĩnh không có nghĩa là luôn chống lại mọi thứ.

Bản lĩnh thực sự là biết mình muốn gì, biết điều gì đúng, biết điều gì cần thay đổi và quan trọng nhất là biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

V. NHỮNG CHUYẾN ĐI VÀ NHỮNG ĐIỀU CAO BÁ QUÁT NHÌN THẤY

Trong cuộc đời làm quan, Cao Bá Quát từng đi nhiều nơi.

Ông có thời gian làm việc tại các địa phương khác nhau và từng được cử đi công cán ở một số vùng.

Những chuyến đi ấy giúp ông tiếp xúc với cuộc sống thực tế.

Đối với một người có tâm hồn nhạy cảm, mỗi vùng đất đều đem lại những suy nghĩ mới.

Ông nhìn thấy thiên nhiên.

Nhìn thấy con người.

Nhìn thấy cảnh giàu nghèo.

Nhìn thấy những khó khăn của đời sống.

Và càng đi, ông càng nhận ra rằng giữa sách vở và cuộc sống có một khoảng cách rất lớn.

Một người có học nếu chỉ biết đọc sách mà không hiểu cuộc đời thì tri thức ấy vẫn chưa hoàn chỉnh.

Đây là một trong những bài học rất đáng quý từ Cao Bá Quát:

Học phải đi cùng trải nghiệm.

Muốn hiểu quê hương, hãy đi và quan sát.

Muốn hiểu người dân, hãy lắng nghe.

Muốn giải quyết một vấn đề, hãy đến tận nơi để tìm hiểu nguyên nhân.

Đó cũng chính là tinh thần mà tuổi trẻ hôm nay cần có.

VI. TỪ NGƯỜI CÓ HỌC ĐẾN NGƯỜI MUỐN THAY ĐỔI THỜI CUỘC

Cao Bá Quát sống trong giai đoạn xã hội phong kiến Việt Nam có nhiều vấn đề.

Đời sống nhân dân còn khó khăn.

Bộ máy hành chính tồn tại nhiều hạn chế.

Những bất ổn xã hội ngày càng gia tăng.

Là một trí thức, Cao Bá Quát không đứng ngoài những vấn đề đó.

Ông ngày càng bất mãn với những điều mà ông cho là trì trệ và bất công.

Đến năm 1854, Cao Bá Quát tham gia cuộc khởi nghĩa chống triều Nguyễn ở khu vực Sơn Tây.

Cuộc khởi nghĩa thất bại.

Năm 1855, Cao Bá Quát hy sinh.

Cuộc đời ông kết thúc khi mới khoảng 46 tuổi.

Một cuộc đời không dài.

Nhưng ông đã để lại một di sản văn chương lớn và một hình tượng đặc biệt trong lịch sử văn học Việt Nam.

VII. CAO BÁ QUÁT – MỘT CON NGƯỜI CÓ CẢ ƯU ĐIỂM VÀ GIỚI HẠN

Khi kể về Cao Bá Quát, chúng ta không nên biến ông thành một hình tượng hoàn toàn không có khuyết điểm.

Ông là một con người thật với những tài năng, cá tính và lựa chọn của chính mình.

Ông tài hoa.

Thông minh.

Có khí phách.

Có tinh thần phản biện.

Nhưng ông cũng có những lựa chọn chính trị dẫn đến kết cục bi thương.

Nhìn nhận một nhân vật lịch sử như vậy một cách toàn diện sẽ giúp chúng ta học được nhiều hơn.

Lịch sử không chỉ để ca ngợi.

Lịch sử còn để suy ngẫm.

Từ thành công của người đi trước, chúng ta học cách phát huy điểm mạnh.

Từ những lựa chọn chưa phù hợp, chúng ta học cách cân nhắc kỹ hơn.

Đó mới là cách học lịch sử có trách nhiệm.

VIII. Ý NGHĨA GIÁO DỤC

Câu chuyện Cao Bá Quát đem đến cho tuổi trẻ nhiều bài học.

1. Có tài phải đi cùng trách nhiệm

Tài năng là một lợi thế.

Nhưng nếu không biết sử dụng đúng cách, tài năng có thể không tạo ra giá trị như mong muốn.

2. Không ngừng học tập

Cao Bá Quát là người có kiến thức rộng và luôn trau dồi văn chương.

Tuổi trẻ hôm nay càng phải coi học tập là nhiệm vụ suốt đời.

3. Dám suy nghĩ độc lập

Không nên chỉ học thuộc những điều người khác nói.

Hãy biết đặt câu hỏi, phân tích và tìm kiếm giải pháp.

4. Gắn học tập với thực tế

Tri thức phải được kiểm nghiệm bằng cuộc sống.

Học để làm việc.

Học để giải quyết vấn đề.

Học để phục vụ cộng đồng.

5. Biết chịu trách nhiệm với lựa chọn

Bản lĩnh không chỉ nằm ở việc dám làm.

Bản lĩnh còn nằm ở việc dám chịu trách nhiệm về những gì mình đã làm.